De geschiedenis van Italië is een lange geschiedenis, die lange tijd rond de stad Rome zou draaien. Toch mag de geschiedenis van Italië niet als een geschiedenis van Rome gezien worden, want ook buiten Rome gebeurden er allerlei zaken in Italië.

Hoe komt Italië aan zijn naam?

De naam Italië (Italia) is een oude naam voor het land en de volkeren van Zuid-Italië. De precieze oorsprong is onduidelijk, maar men zegt dat het Oud-Grieks kan zijn voor ‘het Land van Vee’, ‘Kalveren’ of ‘Kalfsvlees’. Munten die de naam Italia dragen werden gemunt door een bond van Italische volkeren (Sabijnen, Samnieten, Umbriërs en anderen) die met Rome wedijverden in de 1e eeuw v. Chr. Omstreeks de tijd van keizer Augustus, werd het multi-etnisch gebied van Italië in de provincie Italia als centrale eenheid in het Romeinse Rijk opgenomen. Gallia Cisalpina, de opper-Po-vallei, werd bijvoorbeeld in 42 v. Chr. toegevoegd aan Italia. Na de val van het West-Romeinse Rijk en de Lombardische invasies, werden ‘Italië’ of ‘Italiaan’ geleidelijk de collectieve naam voor verschillende staten die op het schiereiland verschijnen en hun overzeese eigendommen. Pallotino beweert dat de naam oorspronkelijk werd afgeleid van de Itali die in het huidige Calabrië hadden gevestigd. De Grieken gingen geleidelijk de naam voor een groter gebied gebruiken, maar het was pas de tijd van de Romeinse verovering dat de term werd uitgebreid tot het hele schiereiland.

Magna Graecia

Magna Graecia, Latijn voor Groot-Griekenland was de antieke benaming voor Zuid-Italië en Sicilië. Deze gebieden waren door de Grieken gekoloniseerd tussen 800 en 600 voor Christus. Een aantal belangrijke koloniën van Magna Graecia, zoals Neapolis (het huidige Napels) en Syracuse, hebben een belangrijk aandeel gehad in de culturele vorming van de Romeinen.

De Grieken vestigden zich altijd dicht bij de kust. In het binnenland handhaafden zich inheemse Italische volkeren. In Sicilië waren die (Siculi, Sicani, Elymi) zo verzwakt dat ze geen ernstige bedreiging meer vormde voor de Griekse koloniën, maar in het zuiden van het Italiaanse schiereiland was dat anders. Hier ontpopten zich vanaf de 5de eeuw voor Christus vooral de Samnieten als gevaarlijke tegenstanders.

De Etrusken (Gr. Τυρσηνοί/Tyrsênoi of Τυρρηνοί/Tyrrhênoi; Lat. Tusci of Etrusci; Etr. Rasenna of Rasna) vormden een bevolkingsgroep die van omstreeks de negende tot en met de eerste eeuw v. Chr. het gebied tussen de rivieren de Arno en de Tiber (nu Toscane, Umbrië en Latium) in Italië bewoonde. Dit gebied noemt men in dit kader Etrurië.

Het Romeinse rijk

De geschreven geschiedenis van Italië begint wanneer de Grieken enkele steden stichten in het zuiden van het land. In het noorden heersen de Etrusken en in het zuiden de Grieken, en precies tussen die twee gebieden lag de omstreden provincie Latium, waar de Romeinen woonden. Rome werd de belangrijkste stad van dit gebied en kreeg steeds meer macht. Nadat de Romeinen eerst de omliggende steden hadden veroverd, versloegen ze in de 4e eeuw v.Chr. de Etrusken en in de 3de eeuw v. Chr. de Grieken in het zuiden. Zo verkregen zij uiteindelijk het gehele Italiaanse schiereiland en begonnen hun vele expansie-oorlogen.

In de 3de en 2de eeuw v. Chr. werden de Punische oorlogen tegen de stad Carthago uitgevochten. Hierbij trok de beroemde Carthaagse generaal Hannibal met zijn hele leger via Spanje over de Alpen en vocht in geheel Italië voordat hij verjaagd kon worden. Nadat Carthago in 146 v. Chr. definitief was verslagen waren de Romeinen de machtigste in het gebied van de Middellandse Zee. Veel oorspronkelijk Carthaagse en Griekse kolonies in Afrika, Frankrijk en Spanje behoorden nu tot het Romeinse Rijk. Rond 200 v.Chr. kwam ook Griekenland zelf onder Romeinse heerschappij en daarbij de Griekse kolonies in het oosten, zoals Klein-Azië Syrië Palestina en Egypte.

Julius Caesar veroverde tussen 60 en 50 v. Chr. heel Gallië waarna keizer Claudius 100 jaar later Britannia aan het rijk toevoegde. Trajanus was de laatste grote veroveraar. Hij veroverde aan het begin van de 2e eeuw Dacië en grote delen van het Parthische rijk al moest dat gebied al snel weer opgegeven worden. Onder Trajanus bereikte het Romeinse Rijk zijn grootste omvang. Het grondgebied liep van Noord-Engeland tot Egypte. Zijn opvolgers consolideerden de grenzen. Alle pogingen om de Germanen te verslaan en hun grondgebied te bezetten mislukten. Een lange periode van relatieve vrede brak aan. De Romeinen verspreidden het Latijn en hun cultuur over hun rijk. Germaanse stammen werden aan de grenzen toegelaten en mochten in bijvoorbeeld België wonen als ze zich maar aan de Romeinse regels hielden. Na enkele eeuwen werd het verval zichtbaar.

Het Romeinse Rijk op zijn hoogtepunt
Het Romeinse Rijk op zijn hoogtepunt (klik voor een vergroting) (photo credit Wikipedia)

Twee rijken en hun verval

Omdat het Romeinse rijk een zo grote omvang had, was het niet goed te verdedigen en werd het uiteindelijk opgedeeld in twee verschillende rijken: Het westelijke deel omvatte de tegenwoordige landen Italië, Frankrijk, Spanje, Portugal, Zwitserland, Oostenrijk, delen van Duitsland en Nederland, België en een deel van Hongarije en Joegoslavië. Het oosterse rijk omvatte Griekenland, Turkije, Syrië, Libanon, Israël, Egypte, en delen van Libië, Tunesië en Algerijë.

In 330 verhuisde keizer Constantijn de Grote de hoofdstad van Rome naar Byzantium dat hij Nova Roma noemde, maar al gauw als Constantinopel bekend stond. Het Oost-Romeinse Rijk hield vast aan de oude gebruiken, maar het westelijke deel nam steeds meer Germanen in dienst als soldaten en zelfs als senatoren. Aan het begin van de 4de eeuw kwam de grote volksverhuizing op gang. Dit leidde er toe dat Germaanse en andere barbaarse volkeren de Romeinse grens overstaken en de volken die daar al woonden verdreven of onderwierpen. Dit leidde tot grote onrust en al snel trokken de Romeinen zich uit Noordwest-Europa terug. De macht van het West-Romeinse Rijk was niet groot meer en de laatste keizer werd door een Germaan in Romeinse dienst in 476 afgezet. Slechts rond de Franse rivier Loire wist een klein Romeins rijkje zich nog enige jaren te handhaven tegen de Germanen, het rijk van Syagrius. Na de val van het westelijke rijk vestigden Goten en Langobarden zich in Italië, al deed de Oost-Romeinse keizer Justinianus in de 5e eeuw nog een mislukte poging het oude Romeinse Rijk te herstellen door delen van Italië te veroveren en te bezetten.

De Germaanse stammen deden ook een aanval op het oosterse rijk, maar wisten daar geen noemenswaardige veroveringen te verwezenlijken, slechts een deel van Afrika werd veroverd.

Middeleeuwen

Door de invallen van de Ostrogoten en de Longobarden in de middeleeuwen was het grondgebied van het huidige Italië verdeeld in vele verschillende landjes. Belangrijke stadstaten en landjes waren de handelsrepubliek Venetië en het koninkrijk Napels. Het Byzantijnse Rijk was actief in Italië, tijdens het bewind van keizer Justianus I in de 5de eeuw. Hij creëerde bij de herwinning van Ravenna het Exarchaat van Ravenna, maar deze staat hield niet lang stand, want de laatste esarch werd vermoord door de Longobarden. De kerk had grondgebied in Italië, namelijk de Kerkelijke Staat. Deze staat was niet zo sterk, omdat deze staat in de 7de eeuw onder druk van de Longobarden kwam te staam. De hulp van Karel de Grote moest ingeroepen worden om de weggejaagde paus terug in Rome te brengen. De Arabieren veroverden in de 8ste eeuw Sicilië, maar die werden door de Noormannen in de 11de eeuw van het eiland verdreven. De stadstaten die in het grondgebied van het Heilige Roomse Rijk lagen, kregen in de 12de eeuw zelfbestuur.

Renaissance

In de dertiende eeuw ontstond, onder invloed van de Medici, de Renaissance. Deze rijke koopmansfamilie spendeerde veel geld aan kunst, hoogwaardig ambacht en wetenschap. Grote kunstenaars als Leonardo da Vinci, Michelangelo en Raphael werkten in hun opdracht. Zo is de Santa Maria del Fiore een hoogtepunt in de Renaissance-architectuur. Het Groothertogdom Toscane groeide onder de Medici uit tot een staat die de hele provincie Toscane besloeg. De groothertogen di Medici konden echter niet voorkomen dat de leiders van het Koninkrijk Napels het hele land in oorlog stortten.

De nieuwe tijd in de geschiedenis van Italië

Langzaam werden de staten herenigd uit angst voor nieuwe grote mogendheden als het Frankrijk van Napoleon en Oostenrijk onder de Habsburgers. Beide landen vielen verschillende keren Italië binnen en Frankrijk kreeg uiteindelijk de controle over Italië (Zuid-Tirol werd Oostenrijks grondgebied).

Nadat Frankrijk was verslagen in de oorlogen tegen de Russen en de Engelsen verloor Napoleon ook de macht over Italië. Het land bleef arm en verwoest achter, en de politieke partijen streefden naar meer eenheid in het land.

Nieuwste tijd

Dit was het begin van de Italiaanse eenwording, die ongeveer tegelijkertijd viel met de Duitse eenwording. Deze eenwording leidde echter wel tot het ontstaan van de zogenaamde “Romeinse Kwestie”: het lot van de Kerkelijke Staat. In 1866 verloor de paus (Pius IX) zijn laatste wereldlijke macht, waarmee weliswaar de eenheid van Italië een feit was, maar wel een splijtzwam in het zeer katholieke Italië ontstond. Pas in 1929 werd dit probleem opgelost, toen Mussolini in het Verdrag van Lateranen de paus toestond om van Vaticaanstad een zelfstandige staat te maken.

De Eerste Wereldoorlog

In de Eerste wereldoorlog deed Italië aanvankelijk mee aan de kant van de Centralen, maar toen de oorlog uitbrak verklaarden het zich neutraal en nam het afstand van de Centralen. Het had echter de ambitie een Groot-Italië te worden, waartoe het delen van Oostenrijk-Hongarije zou krijgen. Engeland begon Italië te benaderen, en via het pact van Londen werd Italië royale gebiedsuitbreiding beloofd als ze mee zouden vechten aan de zijde van de Entente.

Dit deed Italië uiteindelijk en het verklaarde Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk de oorlog. Italiaanse legers vochten in Libië tegen de Turken, en in Zuid-Tirol tegen Oostenrijk-Hongarije. Italië was echter een doorn in het oog van de Entente: het land wist in Libië grote overwinningen te behalen, maar dat waren dan ook de enige van de gehele oorlog. In het noorden openden de Italianen een offensief tegen Oostenrijk-Hongarije, dat toen de tegenwoordige Italiaanse regio Alto Adige in handen had. In de bergen werden ze echter verslagen en door een aanval zelfs teruggedreven waardoor de frontlinie op 50 kilometer van Venetië zou komen te liggen. Kleine Britse en Franse eenheden hielpen de Italianen en langzaam boekten ze enige overwinningen. Oostenrijk-Hongarije capituleerde en Italië kreeg de volgende regio’s toegewezen volgens het Pact van Londen: Zuid-Tirol, Triëst, Istrië, een deel van Dalmatië en Albanië werd een protectoraat van Italië. Als gevolg van het uiteenvallen van het Ottomaanse rijk kregen de Italianen de controle over Libië, Eritrea en Italiaans Somaliland werden internationaal erkend als Italiaanse koloniën. Dit pakket was echter een teleurstelling voor Italië, dat had gehoopt op de volledige controle over de Adriatische Zee. Dit hadden ze volgens eigen zeggen wel verdiend na de zware verliezen tegen Oostenrijk-Hongarije.

Benito Mussolini en Adolf Hitler

Na de Eerste Wereldoorlog kwam Italië in een politieke crisis terecht, waarvan de fascist Benito Mussolini gebruik wist te maken. In 1922 greep hij met zijn ‘Mars op Rome’ de macht en vestigde zijn dictatuur. Hij was evenwel geen alleenheerser, Victor Emanuel III bleef aan als koning.

In de Spaanse burgeroorlog vocht Italië samen met Duitsland in de strijd van generaal Francisco Franco tegen de Tweede Spaanse Republiek. Italië zond duizenden soldaten, die overigens niet veel grote successen boekten. In 1936 bezette Italië Abessynië. Hierdoor bekoelden de relaties met het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk en het land werd door de Volkenbond geroyeerd. Italië werd zo steeds meer in de armen van Nazi-Duitsland gedreven. In 1939 bezette en annexeerde Italië Albanië.

De Tweede Wereldoorlog

Mussolini verbond zich in 1939 met het Nazi-Duitsland van Adolf Hitler (de As Rome-Berlijn) en zo kwam hij regelrecht in de vuurlinies van de Tweede Wereldoorlog. Na de Poolse campagne en de oorlogsverklaringen tussen Engeland en Frankrijk aan de ene zijde en Nazi-Duitsland aan de andere zijde, bleef Italië aanvankelijk neutraal. Pas toen het Franse leger vrijwel was verslagen verklaarde Mussolini de oorlog aan de geallieerden en deed het Italiaanse leger een inval in het zuiden van het land. De Italianen wisten echter maar enkele kleine steden te veroveren en kwamen niet verder omdat ze nu het grondgebied van Vichy-Frankrijk moesten erkennen.

Daarna wende Mussolini zich naar Afrika en de Balkan en hoopte via een grootse aanval Griekenland, Egypte en misschien ook Soedan te bezetten. De Italiaanse offensieven liepen echter overal al snel vast en in de Grieks-Italiaanse oorlog werden zelfs delen van het Italiaanse protectaat Albanië heroverd. Pas toen Duitse troepen te hulp schoten werden de geallieerden in Griekenland en de Italiaanse kolonie Libië teruggedreven. Italië kreeg nu Montenegro, Kosovo, Dalmatië en grote delen van Griekenland, en het Italiaanse rijk bereikte zijn hoogtepunt.

De loop van de oorlog begon echter te keren toen de geallieerden het Duitse Afrikakorps uit Tunesië en Libië verdreven en optrokken naar Sicilië. Het eiland werd veroverd, en de Geallieerden begonnen de Italiaanse campagne waarin ze moeizaam naar het noorden optrokken. De fascistische hoge raad en de koning verklaarden geen vertrouwen meer in Mussolini te hebben, en zetten hem af. Het nieuwe staatshoofd werd Pietro Badoglio en Mussolini werd gevangen gezet. Italië sloot vrede met de geallieerden en verklaarde de oorlog aan Duitsland en de Asmogendheden.

Op 12 september 1943 werd Mussolini door de Duitsers bevrijd. Hij werd aan het hoofd geplaatst van de Italiaanse Sociale Republiek, een zwaar onder Duitse invloed staande marionettenregering in Noord-Italië, met Salò aan het Gardameer als hoofdstad. Deze republiek moest Zuid-Tirol aan Duitsland afstaan en verloor continu grondgebied aan de geallieerde opmars. Nadat de laatste Duitse SS-eenheden zich in april 1945 overgaven in Noord-Italië werd Mussolini door partizanen gearresteerd en vermoord. Zijn lichaam werd ondersteboven opgehangen aan het dak van een benzinestation in Milaan.

Na de Tweede Wereldoorlog

Na de oorlog moest Italië onder andere de Dodekanesos en Istrië afstaan. In 1946 sprak de Italiaanse bevolking in een referendum uit voor de invoering van een republiek. Vanwege zijn collaboratie met de fascisten werd koning Victor Emanuel III verbannen en mocht samen met zijn mannelijke familieleden nooit meer voet op Italiaans grondgebied zetten. Vrouwelijke familieleden mochten wel het land in, maar deden dit niet. In 2002 werd deze ban opgeheven. Sindsdien zijn de nazaten van de laatste koning weer welkom in hun vaderland.

De Italiaanse republiek bestaat tot op heden nog altijd, maar wordt gekenmerkt door instabiele regeringen met veel regeringswisselingen. In april 2008 presenteerde Silvio Berlusconi ’s lands zestigste regering sinds het afschaffen van de monarchie op 2 juni 1946. Geen enkele regering heeft tot op heden de maximale zittingsduur van vijf jaar uitgezeten.