Het historisch centrum van Udine
Het historisch centrum van Udine (foto: ansehen/Pixabay)
in , ,

9 goede redenen voor een bezoek aan Udine

De meest leefbare stad van Italië, maar is Udine ook een bezoek waard?

Bij het jaarlijkse onderzoek van de zakenkrant Sole24Ore naar de leefomstandigheden in de 107 Italiaanse provinciehoofdsteden kwam Udine ditmaal uit de bus als de meest leefbare stad van Italië.

Zo’n uitslag is prettig voor de inwoners, maar hoeft nog niet meteen te betekenen dat de stad dan ook een gevierde toeristische bestemming hoeft te zijn. (Omgekeerd geldt dat ook: zo staat Napels op de 2 na laatste plaats, terwijl het toch een leuke stad is om te bezoeken.)

Udine ligt dicht bij Oostenrijk en Slovenië, in het noorden van Italië (bron: Google Maps)

Maar Udine, een universiteitsstad met zo’n 100.000 inwoners, is dat wel. Uit hetzelfde onderzoek bleek dat dat de dienstensector uitstekend functioneert, de criminaliteit er minimaal is en je kunt genieten van een breed cultureel aanbod, een rijkelijk gevarieerde horeca en een mooi landelijk achterland.

Gecombineerd met een paar levendige winkelstraten en indrukwekkende monumenten maken dat je met genoegen een of twee dagen kunt doorbrengen in de Friulaanse hoofdstad. Een extra gemak daarbij is dat de stad naast de A23 ligt, de autostrada die van Oostenrijk naar Venetië en Triëst voert.

1. Het kasteel van Udine

Castello Udine
Het Venetiaanse Castello van Udine ligt midden in de stad op een 40 meter hoge heuvel (foto: Gabriele Tirelli/Unsplash)

De voornaamste monumenten van Udine stammen uit de 15e tot de 18e eeuw, toen de stad een belangrijk politiek en religieus centrum was binnen het gebied van de Republiek Venetië. (Later viel Friuli onder Oostenrijk en in 1866 kwam het bij het nieuwgevormde Koninkrijk Italië.)

Het bekendste bouwwerk uit die tijd, het Venetiaanse Castello, ligt midden in de stad op een 40 meter hoge heuvel, die ooit door mensenhand is gemaakt. De legende wil dat dat gebeurde op last van de Hunnenkoning Attila, die zo in het jaar 452 van boven kon toekijken hoe zijn krijgers de nabije Romeinse stad Aquileia in as legden.

Maar recent onderzoek heeft uitgewezen dat de heuvel al in de Bronstijd, 3.000-3.500 jaar geleden, is aangelegd. In ieder geval heb je van hieruit nog altijd een schitterend uitzicht op de stad en de niet zo heel verre Alpen.

Het kasteel zelf werd aan het begin van de 16e eeuw opgetrokken in Renaissancestijl en deed dienst als ambtswoning van de luogotente, de ‘stadhouder’ van Venetië in Friuli. De voornaamste zaal is die van het voormalige parlement van Friuli, met een reeks fresco’s die de ‘Triomf van de Christenen over de Turken’ verbeeldt en daarmee herinnert aan de invallen van Moorse roversbenden die ook in Friuli huishielden.

In de jaren 20 van de 18e eeuw werkte hier ook de jonge Giovanni Battista Tiepolo (1696-1770), die later wereldberoemd zou worden.

Binnen het kortgeleden grondig gerestaureerde kasteel is een museum gevestigd, gewijd aan de historie, de kunstenaars en de belangrijke personen van Friuli, met een aparte afdeling fotografie.

2. Piazza della Libertà en de Loggia del Lionello

Piazza della Libertà en de Loggia del Lionello Udine
De Loggia del Lionello op het Piazza della Libertà (foto: sailko/Wikimedia)

Vlakbij (alles is in Udine vlakbij) ligt het Piazza della Libertà, het chicste plein van Udine. Hier troont de Loggia del Lionello, waar in het verleden het gemeentebestuur vergaderde. Het bouwwerk is in wit en rose marmer opgetrokken in Venetiaanse stijl met de typische bogengalerij (portici) als onderbouw.

Het is overigens niet het rond 1450 gebouwde origineel, dat in 1876 door brand werd verwoest, maar een getrouwe kopie.

Met de rug daarnaar staand zie het kasteel en de meer dan 500 jaar oude Torre dell’Orologio (klokkentoren). Aan de bodem daarvan staat een leeuw van San Marco, het beeld dat de macht van Venetië over de stad symboliseerde.

Udine telde er daarvan 3, maar de andere 2 werden vernield door soldaten van Napoleon, die in 1797 de macht in Friuli overnam, en na het vertrek van Fransen weer gerestaureerd. De leeuw onder de toren bleef intact, nadat hij was verstopt achter een bakstenen muurtje.

3. Piazza San Giacomo

Piazza San Giacomo Udine
Piazza San Giacomo met de 500 jaar oude fontein op de voorgrond (foto: Picasa/italiani.it)

Het volgens historici in 1248 aangelegde Piazza San Giacomo (ook bekend als Piazza delle Erbe of Piazza Matteotti) is het oudste plein en daarmee ook het ware centrum van Udine.

Traditioneel werd hier de markt gehouden, maar nu is het een wijds voetgangersgebied waar de udinesi in het weekend komen voor een wandeling en een cappuccino of aperitief onder elegante portici, terwijl de kinderen spelen rond de 500 jaar oude fontein.

Het door herenhuizen omgeven plein staat daarom ook bekend als de ‘salon van Udine’. Op de achtergrond ligt de kerk van San Giacomo (de H. Jacobus), die in de Middeleeuwen werd gebouwd als een eenvoudige kapel en in daaropvolgende eeuwen geleidelijk is vergroot. De kerk is vanbinnen uitbundig gedecoreerd en de klok op de facade is de oudste van Udine.

4. Tiepolo in de Dom

De Duomo van Udine met het daarin gevestigde museum (foto: Turismo FVG)

Zoals veel middelgrote Italiaanse steden heeft ook Udine een uit de middeleeuwen stammende Duomo, die in latere eeuwen grondig is omgebouwd.

Van de oorspronkelijke kerk overleven nog een paar gotische bogen en fresco’s, terwijl te midden van het barokke geweld van het interieur een door Tiepolo beschilderde kapel eruit springt met indrukwekkende oudtestamentische verbeeldingen van het Offer van Isaak en de Verschijning van de Engelen aan Abraham.

Ander werk van Tiepolo is te bewonderen in het voormalige Aartsbisschoppelijk Paleis, dat nu plaats biedt aan het Museo Diocesano en de Gallerie del Tiepolo.

5. De stadspoorten van Udine

Porta Manin, een van de middeleeuwse stadspoorten van Udine (foto: Udine2812/Wikimedia)

Udine was van de middeleeuwen tot in de 19e eeuw omringd door maar liefst 5 stadsmuren. Daarvan is nu niet veel meer over, maar 3 van de 13 antieke toegangspoorten hebben de voortdurende stadsuitleg overleefd.

De Porta Manin maakte deel uit van de 3de ring van de stadsmuren, een door een gracht omringde cirkel van 2 kilometer rond het Castello.

Alle 3 de overgebleven poorten – de andere 2 zijn de Porta Aquileia en de Porta Villalta – zijn nu een beetje weggestopt tussen moderne bebouwing, maar in het fotografisch museum in het Castello kun je zien hoe de stad er uitzag voordat de muren werden geslecht om plaats te maken voor nieuwbouw.

6. Moderne kunst

Museo d’Arte Moderna e Contemporanea in Udine (foto: Udine2812/Wikimedia)

Wellicht het meest opmerkelijke museum van Udine is het Museo d’Arte Moderna e Contemporanea, dat gevestigd is in Casa Cavazzini, een eeuwenoud palazzo dat (tegelijk met met omringende panden) door toparchitecte Gae Aulenti in 2012 werd getransformeerd in een hypermodern museum.

Bij de verbouw werden 14e-eeuwse fresco’s en aardewerk uit de 8e eeuw v. Chr. aangetroffen die nu tussen de moderne kunst tentoongesteld zijn. Dit museum beschikt naast Italiaanse kunst uit de vorige eeuw – met o.m. De Chirico, Carrà en Guttuso – over een unieke collectie van 113 werken van evenzovele eigentijdse Amerikanen, onder wie grote namen als Roy Lichtenstein, Willem de Kooning en Sol le Witt.

Daar is een mooi verhaal aan verbonden. In 1976 werd Friuli getroffen door een aardbeving die 990 doden eiste en een enorme ravage aanrichtte. De Amerikaanse kunstenaars besloten daarop als blijk van solidariteit Udine elk een van hun werken te schenken.

Het was de bedoeling om die te veilen voor de noodhulp, maar de toenmalige burgemeester besloot om de verzameling niet uiteen te rijten maar te behouden voor zijn stad.

Website van het museum

7. Wandelen en winkelen

Via Mercatovecchio Udine
De mooiste straat van het historisch centrum van Udine is de Via Mercatovecchio (foto: Udine2812/Wikimedia)

De mooiste straat van het centro storico van Udine is de Via Mercatovecchio. In de middeleeuwen was dit de stadsmarkt, waar omheen zich neringdoenden vestigden die boven hun botteghe (winkeltjes) gingen wonen.

Die structuur is gebleven: de woningen zijn hoger, de winkels luxueuzer en ook hier vind je weer portici waaronder het goed drinken is.

Sinds 2020 is de Via Mercatovecchio bovendien geheel autovrij, wat hem tot de slenterstraat bij uitstek maakt.

Aan het einde is Via Sarpi het centrum van de plaatselijke movida, met enoteche met kwaliteitswijn, rijke aperitieven en livemuziek.

Vanaf Piazza San Giacomo kom je in twee elegante winkelstraten, de Via Rialto en Via Cavour.

Rust en verkoeling kun je vinden in de parken in het centrum, bij het Piazzale rond het kasteel, de Giardino Ricasoli bij het Aartsbisschoppelijk Paleis en de ommuurde Giardini del Torso.

Dat kan ook aan de oevers van de rogge, 2 smalle ondiepe kanalen die de stad doorsnijden en in vorige eeuwen gebruikt werden om watermolens te voeden. Nu vind je ook hier terrassen waar het snelstromende en kristalheldere water voor verkoeling zorgt.

8. Tina Modotti

Als je van fotografie houdt, loop dan ook langs het geboortehuis van Tina Modotti, in Via Pracchiuso 89. Modotti leidde een kort maar bewogen leven (1896-1942) in Italië, de VS, Mexico, Frankrijk, Moskou en Spanje.

Zij was model, muze en minnares van de bekende Amerikaanse fotograaf Edward Weston en ontwikkelde zich in de jaren 20 zelf tot een topfotografe.

Later werkte zij voor de Comintern, de Communistische Internationale, onder meer in de Spaanse Burgeroorlog. Ruim 10 jaar geleden besloot het stadsbestuur om haar geboortehuis op te knappen en zichtbaar te maken, niet als museum (in het pand is nu de katholieke liefdadigheidsorganisatie Caritas gevestigd), maar als kunstwerk.

De kunstenaar Franco Di Zotto bedekte daarop de hele voorgevel met basreliëfs van Italiaanse en Spaanse woorden, waar je moeilijk wijs uit kunt worden, ook omdat sommige op de kop staan.

9. Tajut, eten en drinken

De Udinese aperitief heet tajut en volgt een klassiek ritueel, waarbij men al dan niet in een groep van de ene osteria naar de andere trekt voor een glas van een van de vele goede Friulaanse wijnen: Ribolla gialla, Friulano, Picolit, Refosco del Peduncolo Rosso, Schioppettino, Tazzalenghe.

Dat gaat samen met plakjes polenta en muset, gekruide worst van varkensvlees, -spek en -zwoerd. Andere plaatselijke specialiteiten zijn de frico, een hartige taart vaan aardappels, uien en gesmolten Montasio-kaas; San Daniele-ham en de brovada: fijngesneden rapen gerijpt in vernaccia, het vocht van druiven na de persing.

Maar dankzij de Habsburgse traditie en de nabijheid van Slovenië staan er ook vaak gerechten op het menu als goulash, cevapcici en de van bonen en zuurkool gemaakte soep jota.  Keus genoeg dus in de ristoranti, trattorie en gostilnica van Udine.

Noot: In dit artikel wordt Udine gepresenteerd als de hoofdstad van Friuli. Dat is correct, maar om verwarring te voorkomen is een korte uitleg op zijn plaats. Udine geldt sinds jaar en dag als hoofdstad van Friuli, maar is niet de hoofdstad van het gewest Friuli-Venezia Giulia (FVG).

Dat is Triëst. En dat komt omdat na de Tweede Wereldoorlog Italië als verliezende partij het grootste deel van Venezia Giulia – grofweg Triëst, het schiereiland Istrië en een paar Dalmatische eilanden – moest afstaan aan Joegoslavië.

Er bleef nog een kleine strook over, van Triëst tot Gorizia, die toen Italië in 1974 de Regioni invoerde als bestuurlijk lichaam voor het gemak maar bij Friuli werd gevoegd. Binnen FVG werd Triëst de belangrijkste stad, en tevens het bestuurlijke centrum. Maar voor de Friulanen blijft Udine hun hoofdstad en referentiepunt.

Written by Aart Heering

Historicus die al meer dan 30 jaar in Italië woont, waarvan 20 als journalist en 12 als medewerker pers en politiek van de Nederlandse ambassade in Rome. Is sinds mei 2022 weer werkzaam als journalist. Actief lid van de Gruppo del Gusto, de gourmetgroep van de buitenlandse persvereniging in Rome.

Comments

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Heb je voor Italië een milieusticker nodig?

Hoe zit het met de milieusticker in Italië?

Kleurrijk Caorle, het kleine Venetië in de omgeving van de Livenza-rivier

Eten en drinken in onbekend Veneto: de Livenza