in , ,

Rome Ondergronds: de wereld onder de Eeuwige Stad

Het nagebootste Mithras-heiligdom in Ondergronds Rome (foto: Lorenzo Grassi/Associazione Roma Sotterranea)

Rome heeft er een nieuwe attractie bij. Voor de Romeinen zelf en voor toeristen die eens iets minder gebruikelijks willen meemaken. In het park van de Via Appia, aan de zuidkant van de stad, is een immens complex van onderaardse gangen – bekend als de Cava Romana (Romeinse Grot) – opengesteld voor het publiek. Met Rome Ondergronds krijg je de kans om ook nu de wereld onder de Eeuwige Stad te beleven.

De Cava Romana

De historie van de Cava gaat meer dan 2.000 jaar terug. Rome, de hoofdstad van een zich geleidelijk aan uitdijend wereldrijk, groeide snel en er was dus een grote behoefte aan bouwmateriaal. Naast tufsteen en marmer was dat vooral puzzolaan, vulkanische aarde die vergruizeld en vermengd met water en gebluste kalk stevige cement vormde.

Binnen de stad zelf, die in de eerste eeuwen van onze jaartelling uitgroeide tot een metropool met meer dan een miljoen inwoners, was de voorraad al snel op. Daarom werd in de 1e eeuw v. Chr. begonnen met het uitgraven van de heuvels buiten de stad, die gevormd waren door vulkaanuitbarstingen van zo’n 600.000 jaar geleden.

Een van grootste groeven was de Cava, die zich uitstrekt over een gebied van één bij 5 kilometer met meer dan 35 kilometer aan onderaardse gangen.

De uitgehakte gangen werden verlaten toen in de 5e eeuw het Romeinse Rijk ten onder ging, de hoofdstad leegliep en de antieke monumenten voldoende bouwmateriaal opleverden voor de weinige overgebleven bewoners.

In de Renaissance, toen Rome een tweede groeiperiode meemaakte, en na 1870 toen het de hoofdstad werd van het pas gestichte koninkrijk Italië, werden de afgravingen voortgezet om puzzolaan aan te leveren voor de nabije wijk Esquilino.

Daar kwam omstreeks 1910 een einde aan nadat de toenmalige uitbater met bulldozers in de weer ging en daarbij christelijke catacomben bleek te vernielen, wat protesten opleverde van de kerk.

Van paddenstoelenkwekerij tot vluchtkelder

In de jaren 30 werd de Cava in gebruik genomen als kwekerij van paddenstoelen (champignons en pleurotus) die uitstekend gedijden in de constante duisternis, koelte en vochtigheid van de kunstmatige grotten die in de Tweede Wereldoorlog werden gebruikt als vluchtkelders bij luchtaanvallen.

De voormalige paddenstoelenkwekerij (foto: Lorenzo Grassi)

Na het stoppen van de paddenstoelenkwekerij volgde een minder hoogstaande fase in de jaren 70-80, toen de Cava werd gebruikt als opslagplaats van gestolen auto’s die hier gedemonteerd werden om vervolgens de onderdelen te verkopen. De omgeving rond de antieke Via Latina gold toen als een criminele buurt waar je je zeker na zonsondergang beter niet kon wagen.

Die situatie is nu radicaal veranderd. De wijk is opgeknapt, het enorme, goed onderhouden landschapspark van de Via Appia is een groene long waar stedelingen en bezoekers urenlang in de natuur kunnen dwalen en nu is ook de Cava heropend, na 30 jaar sluiting en verwaarlozing.

Dat is vooral te danken aan de Associazione Roma Sotterranea, de Vereniging Ondergronds Rome, een groep enthousiaste vrijwilligers die in de afgelopen jaren een gigantische schoonmaakoperatie heeft uitgevoerd.

Poort Rome Ondergronds
Sotterranei di Roma (foto: Aart Heering)

Voorzitter Marco Placidi presenteerde onlangs het resultaat daarvan aan een groep buitenlandse journalisten tijdens een 2 uur durende rondleiding door meer dan een kilometer van diffuus verlichte gangen.

Daarbij werd al gauw duidelijk dat het werk in de puzzolaangroeve beslist geen lolletje moet zijn geweest, dat dan ook werd overgelaten aan slaven, de zogeheten fossores (gravers). In de wanden van de gangen kun je nog goed de sporen zien die zijn achtergelaten door de houwelen waarmee zij zich een weg baanden door het vulkanische gesteente.

In de wand uitgehakte ondiepe nissen geven de plekken aan waar de slaven hun broodje konden eten: voor hen was er geen eetzaal en de weg moest vrij blijven voor de met 2 paarden bespannen karren waarmee het uitgebikte puzzolaan werd afgevoerd.

Aandoenlijk is een kleine lage gang waarvan alleen het begin is uitgehakt. Experts kunnen zien dat hier een 7- of 8-jarig slavenjongetje aan het werk is geweest en dat dit waarschijnlijk een oefening was om het vak te leren.

Door slaaf gemaakt oefengangetje in Rome Ondergronds
Hier oefende een slavenjongetje (foto: Aart Heering)

Duisternis

En dat alles in het schemerduister. Kleine nissen op manshoogte waren bestemd voor lucernaria, antieke olielampjes, waarmee iedereen die de gang in liep zich moest zich behelpen. Om die ervaring te beleven vraagt Placidi aan alle deelnemers om de bij de ingang uitgedeelde zaklampjes uit te doen, waarna hij in het pikkedonker zijn lucernarium ontsteekt.

Gids Rome Ondergronds
De gids met een lucernarium (foto: Aart Heering)

De vlam flakkert hoog op en zijn gelaat is goed te zien, maar de hele verdere omgeving blijft zwart en niemand is er rouwig om als daarna de zaklampjes weer aangaan. Op zekere hoogte worden de gangen breder waar een bulldozer zich aan het begin van de vorige eeuw een weg heeft gebaand. Op sommige plekken is hij daarbij dwars door antieke catacomben heen gebroken.

(In de eerste eeuwen van de christelijke jaartelling werden haaks op niet langer gebruikte mijngangen soms zijgangen aangelegd voor min of meer clandestiene christelijke graven. Nadat keizer Constantijn de Grote in 313 een einde had gemaakt aan de vervolging van het christendom hoefde dat niet meer en konden de doden naast de kerk worden begraven.)

Op één plaats is de catacombe met een stenen muurtje betrekkelijk recent dichtgemetseld. Op last van het Vaticaan, verklaart onze gids, om te voorkomen dat onverlaten vanuit de mijngangen de catacomben binnen zouden dringen om de doden van hun miezerige grafgiften te beroven.

(Voor de geïnteresseerden: Het Vaticaan kon dat doen omdat volgens het Verdrag van Lateranen, de in 1929 gesloten overeenkomst tussen Italië en de Heilige Stoel, de catacomben van Rome Vaticaans grondbezit zijn en als zodanig onder het gezag van de Pauselijke Commissie voor Heilige Kunst vallen.)

Recenter verleden

In de gangen zijn ook overblijfselen uit een meer recent verleden te zien: met aarde gevulde plastic zakken waarin paddenstoelen werden verbouwd, een (uiteraard onderaardse) eetzaal voor de medewerkers van de kwekerij en een vintage vrachtwagentje uit de jaren 40 (model Guzzi Ercole), waar de oogst mee werd vervoerd.  

Guzzi Rome Ondergronds
Guzzi uit de jaren 40 (foto: Aart Heering)

Een hoop puin in een zijgang is neergestort tijdens de aardbeving die in 2016 het stadje Amatrice in puin legde en op verschillende plaatsen zijn stukken wit stucwerk, aangebracht in de tijd van de paddenstoelenkwekerij, van wanden en gewelven losgeraakt.

Als gevolg van bovengrondse arbeid, legt Placidi uit: ‘Twaalf tot vijftien meter boven ons ligt landbouwgrond en wanneer er geoogst wordt, veroorzaakt de combine trillingen waardoor hier wat naar beneden kan vallen. In overleg met de boer organiseren we in die week daarom ook geen rondleidingen.’

Roma Sotterranea heeft grote plannen om de Cava Romana tot een topattractie te maken: een Indiana Jones-achtige speurtocht voor kinderen; een cursus speleologie voor volwassenen; fietstochten door het hele ondergrondse doolhof; en replica’s van klassieke monumenten en gebeurtenissen.

Als voorbeeld daarvan is een korte gang al ingericht als Mithraeum, een heiligdom van de Perzsiche god Mithras die ook in Rome in de 2e en 3e eeuw populair was. Het is een waarheidsgetrouwe kopie in felle kleuren van een echt Mithraeum dat is opgegraven in het even verder gelegen stadje Marino, met bijpassende muziek.

Kitsch? Misschien wel, maar het is mooi gedaan en als de gids het verhaal van de god, de stier en de zonnecultus erbij vertelt, raken geheid ook de kinderen geboeid.

Welkom bij Rome Ondergronds
Welkom bij Rome Ondergronds (foto: Lorenzo Grassi)

Praktische informatie Rome Ondergronds

De Cava Romana dell’Appia Antica is in de weekends en op feestdagen geopend van 10-19 uur, met rondleidingen door gidsen in verschillende talen (o.m. Frans, Duits en Engels).

Reserveren is noodzakelijk en de duur van de rondleiding kan op verzoek worden vastgesteld. Bespreken via info@sotterraneidiroma.it of via mobiel nr. +39 347 3811874. Zie voor meer informatie www.sotterraneidiroma.it.

De Cava ligt dicht bij de ingang van het park van de Appia Antica aan Largo Pietro Tacchi Ventura, gemakkelijk te bereiken vanaf station Colli Albani van de Metro A (de ‘rode lijn’).

Written by Aart Heering

Woont al meer dan 30 jaar in Italië, waarvan 20 als journalist en 12 als medewerker pers en politiek van de Nederlandse ambassade in Rome. Is sinds mei 2022 weer werkzaam als journalist. Actief lid van de Gruppo del Gusto, de gourmetgroep van de buitenlandse persvereniging in Rome.

Comments

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

De lekkerste winterdrankjes van Italië

8 Italiaanse winterdrankjes om je warm te houden

Ricotta cheesecake recept

Recept: ricotta cheesecake