Bertine Jobse
Politiek gezien kun je stellen dat Italië momenteel behoorlijk nationalistisch is. De partij van Giorgia Meloni, Fratelli d’Italia, wordt gezien als een nationalistische, conservatieve en traditionele partij. Toch zou ik Italië niet per se bestempelen als een nationalistisch land. Tuurlijk, Italianen zijn trots op hun keuken, mode, taal en tradities. Maar de Italiaanse vlag wappert alleen bij sportevenementen en er is niet bepaald sprake van een wij-zij-denken. Tenminste, niet op landelijk niveau. Op regionaal niveau is het een ander verhaal en heeft het zelfs een term gekregen: campanilismo.
Onze klokkentoren is hoger
De term campanilismo verwijst naar de liefde die Italianen hebben voor de regio, de stad of het dorp waarin ze wonen. Italianen zijn sterk verbonden aan de plek waar ze vandaan komen en hebben dan ook de neiging om dicht bij die plek te blijven. Die verbinding met de geboortegrond is voor veel Italianen belangrijker dan het feit dat ze Italiaan zijn.
Campanilismo komt van het woord campanile, wat klokkentoren betekent. Elke stad en elk dorp in Italië heeft wel een klokkentoren, die trots in het midden van een stad of dorp schittert, zowel fysiek als symbolisch.
Een afgeleide van de term is het woord campanilista, dat verwijst naar iemand die de campanilismo-filosofie volgt. Naast een afgeleide is er zelfs een Italiaanse uitdrukking die naar het campanilismo verwijst: Il nostro campanile è più alto, wat ‘onze klokkentoren is hoger’ betekent. Deze uitdrukking geeft de rivaliteit tussen regio’s, steden en dorpen goed weer. Campanilismo komt voor in heel Italië, maar daarover later meer.
Mooi of kinderachtig?
Er is eigenlijk geen goede vertaling van campanilismo. Als ik de term laat vertalen door Google Translate, dan rolt de term ‘parochialisme’ uit de vertaalmachine. Deze term betekent zoiets als bekrompenheid, de focus op jezelf en het gebrek aan interesse voor je omgeving. Dat klinkt niet heel positief… en dat snap ik wel.
Het is enerzijds natuurlijk mooi, die grote liefde voor je geboorteplek en de tradities waarmee je bent opgegroeid. Maar de aversie tegen degenen die ergens anders vandaan komen, dat vind ik behoorlijk overdreven en eerlijk gezegd een beetje kinderachtig.
Voor een campanilista is namelijk iedereen die niet uit zijn streek, stad of dorp komt een forestiero, een buitenstaander. Soms fantaseer ik erover om naar Italië te emigreren, maar met dit in mijn achterhoofd daalt het enthousiasme over dit idee toch een beetje…
Sono Fiorentino
In de middeleeuwen was er voor Italianen eigenlijk maar één belangrijke vraag: wie heeft de grootste woontoren? Een grote woontoren betekende namelijk veel macht en aanzien. Ook de al eerder genoemde klokkentoren speelde een belangrijke rol in de middeleeuwen. De klokkentoren is meer dan een onderdeel van een kerk. Het stond symbool voor verbondenheid met de lokale gemeenschap.
In het boek Koffiebars en carabinieri, van Miriam Bunnik, schrijft ze over typische Italiaanse verschijnselen, waaronder het campanilismo. Zo vertelt ze dat het verhaal gaat dat campanilismo is ontstaan bij twee dorpen rondom Napels: San Gennaro Vesuvino en Palma Campania. De klokkentoren van de eerste stad miste aan de oostkant een uurwerk, zodat inwoners van de andere stad niet konden zien hoe laat het was. Van broederliefde was dus niet bepaald sprake.
Tussen 1860 en 1870 is de staat Italië gesticht. Daarvoor bestond het land uit allemaal kleine staten, koninkrijken en hertogdommen die op z’n zachtst gezegd geen vrienden waren. Er waren vaak gevechten, zoals tussen Pisa en Florence en tussen Florence en Siena.
Naast de strijd die de staten met elkaar voerden, had elke staat ook een eigen dialect en eigen tradities. Ondanks het versmelten van de kleine staten tot de grote staat Italië, blijven Italianen zich hun hele leven vastklampen aan het dialect en de tradities van de plek waar ze geboren zijn.
Je zult een Italiaan dan ook sneller horen zeggen: ‘Sono Fiorentino’ (Ik ben een Florentijn) of ‘Sono Napoletano’ (Ik ben een Napolitaan), dan dat ze zeggen: ‘Sono Italiano’.
Noord vs Zuid
Naast de kloof tussen de verschillende regio’s, steden en dorpen in Italië, is er ook een kloof tussen het noorden en het zuiden van het land, wat een belemmering vormt voor het gevoel van eenheid tussen Italianen.
Zo is het noorden van Italië een stuk rijker dan het zuiden, wat terug te zien is in de mentaliteit van de noordelingen, die is namelijk veel zakelijker. Noord-Italianen zijn over het algemeen gereserveerd, doelgericht, punctueel en hechten veel waarde aan discipline.
In het zuiden hebben de mensen veel meer een ontspannen en gastvrije mentaliteit. Ze zijn doorgaans erg gehecht aan familie en tradities en ze vinden het vooral belangrijk om te genieten van het leven. Dit maakt dat ze ook wat minder waarde hechten aan op tijd komen dan de noorderlingen.
Campanilismo in de praktijk
Het campanilismo is overal in Italië te merken. Zo hebben ze in Lucca een spreekwoord wat de rivaliteit met het nabijgelegen Pisa goed weergeeft: È meglio avere un morto in casa che un Pisano alla porta. Dit betekent zoiets als: Het is beter om een dode in huis te hebben dan iemand uit Pisa voor de deur. Nogal een ferme uitspraak.
Ook binnen steden kan er competitie zijn. Zo vindt er in Siena elk jaar de Palio di Siena plaats. Dit is een paardenrace op het beroemde plein van de stad. Bij deze race strijden verschillende stadsdelen tegen elkaar, wat gepaard gaat met veel passie en emoties. Sienezen die ergens anders zijn gaan wonen komen speciaal terug naar de stad om hun stadsdeel aan te moedigen.
Ook Miriam Bunnik geeft in haar boek een voorbeeld van campanilismo. Zo vertelt ze over de traditie dat het kind dat als eerste in een nieuw jaar wordt geboren, met naam en toenaam in de krant komt te staan. In 2019 werd er in Pisa een jongetje geboren van wie de ouders uit Livorno kwamen. In plaats van dat de ouders blij waren dat hun zoon in de krant kwam, baalden ze als een stekker dat hun zoon in Pisa was geboren.
Ik vind het campanilismo een contrasterend fenomeen: het kan als een obstakel worden gezien voor de nationale eenheid, maar het is ook een belangrijk onderdeel van de Italiaanse cultuur en identiteit. Het is een diepgevoelde liefde voor de eigen gemeenschap en tradities, maar kan ook doorslaan in buitensluiting en conflicten. Het is dus de kunst om een gulden middenweg te vinden. Misschien dat het winnen van het WK voetbal volgend jaar kan helpen…
Comments