De renovatie van een rauw Romeins stripverhaal op de Zuil van Marcus Aurelius

De Zuil van Marcus Aurelius, een van de meest indrukwekkende monumenten van Rome, heeft een grondige opknapbeurt ondergaan. De steigers die haar maandenlang verborgen hebben gehouden, verdwijnen binnenkort en vanaf februari of maart kunnen Romeinen en toeristen zich weer vergapen aan de in de zuil gehouwen reliëfs waarmee de heldendaden van keizer Marcus Aurelius werden vereeuwigd.

Met een groepje internationale journalisten kreeg ik de unieke gelegenheid om die vanaf de steigers te bekijken en zo van heel dichtbij op de gruwelen van de Romeinse oorlogvoering te worden gedrukt.

De Zuil is een van de weinige monumenten van Rome die nog op zijn oorspronkelijke plaats staat: op het Piazza Colonna naast de winkelstraat Via del Corso. Aan het plein, tegenover de zuil, ligt het 16^e-eeuwse Palazzo Chigi, dat nu het kantoor is van premier Meloni.

Stripverhaal

De zuil werd opgericht in de jaren 181-193, in opdracht van keizer Commodus, ter ere van zijn vader en voorganger Marcus Aurelius. De zuil is 29,78 meter (100 Romeinse voeten) hoog en opgebouwd uit 8 enorme blokken marmer, waarin het verhaal is gehouwen van de geslaagde veldtochten die de keizer voerde tegen de Marcomannen en de Sarmaten, stammen die de oostelijke flank van het Romeinse Rijk bedreigden.

De afbeeldingen slingeren zich als een stripverhaal 20 keer om de zuil heen, waarbij de bovenste figuren groter zijn uitgevoerd, zodat ze ook vanaf de voet goed zichtbaar zijn. Het was ook de bedoeling dat het volk in bewondering omhoog zou staren.

Dat gold ook in latere eeuwen, toen de zuil werd getransformeerd in een christelijk monument, en daar waarschijnlijk ook haar voortbestaan aan heeft te danken. Oorspronkelijk stond op de top van de zuil een beeld van de keizer, dat in 1589 vervangen werd door de apostel Paulus.

De afgelopen jaren was het verhaal op de zuil maar moeilijk te ontcijferen. De laatste schoonmaak dateerde van het begin van de jaren 80 en in de 40 jaar daarna hadden regen, wind, zon en smog grijze en zwarte afzettingen veroorzaakt.

Laserstralen

Die troep is nu verdwenen, dankzij ultramoderne restauratietechnieken, waarbij de vuile resten met laserstralen werden afgebikt. Delen broos geworden marmer werden versterkt en resten van minder geslaagde restauraties uit vorige eeuwen verwijderd. Daardoor zijn de afbeeldingen, waarvan het marmer in de loop der eeuwen lichtgrijs is geworden, nu weer goed zichtbaar geworden.

In het jaar 113, 80 jaar voor de Zuil van Marcus Aurelius, was bij het Forum Romanum al een gedenkzuil opgericht ter ere van keizer Trajanus en zijn strijd tegen de opstandige Daciërs.

Beide zuilen waren bedoeld als propaganda voor Rome en de keizer, maar in de tussenliggende eeuw was de stijl veranderd, legt Marta Baumgartner uit, de archeologe die het restauratieproject leidt: ‘Bij Trajanus werd de oorlog nog wat esthetisch gemaakt, zonder al te pijnlijke scènes. Bij de Zuil van Marcus Aurelius is de stijl harder en realistischer.’

Oorlogstaferelen

Dat mag je inderdaad wel zeggen. De reliëfs zijn een opeenvolging van alledaagse oorlogstaferelen: een vrouw wordt door een soldaat aan haar haren meegetrokken; een knielende barbaar wordt gespiest; een beteuterd kijkende moeder en kind als oorlogsbuit op de ossenwagen afgevoerd; vluchtende tegenstanders gedood; een dorp in brand gestoken; een kar volgeladen met wapens en schilden van gesneuvelde krijgers. De zuil, die bedoeld was als een monument van de grootsheid van Rome, is daarmee ook een – maar al te actuele – aanklacht tegen de gruwelen van de oorlog.

Natuurlijk zijn er ook minder aangrijpende beelden: een engelfiguur halverwege de zuil verbeeldt de Overwinning; je ziet oprukkende soldaten, overleggende officieren, de keizer te paard, transportkarren, woninkjes van hout en steen. Bijna alle menselijke figuren zijn en profil afgebeeld, op de keizer na: die kijkt recht vooruit zijn volk in de ogen.

Aardbeving

Van nabij zijn ook de gevolgen te zien van aardbevingen die Rome in het verleden, met name in de 9^e en 11^e eeuw, hebben geteisterd. Daarbij werd de zuil dusdanig opgeschud dat sommige segmenten niet meer recht op elkaar staan, zodat van soldaten en paarden de bovenste helft tientallen centimeters van de onderste verwijderd raakte.

Toch viel de zuil niet om en staat zij nu weer te pronk. Maar een kans om de afbeeldingen van dichtbij te zien krijgen we voorlopig niet meer. ‘Het is niet de bedoeling dat de zuil nog eens in de steigers komt,’ zegt Baumgartner, ‘We gaan haar regelmatig onderhouden en zeker niet meer wachten tot er weer een grote restauratie nodig is.’