Hernica Saxa: reis door 4 prachtige stadjes vlak bij Rome (deel 4)

De laatste van de 4 steden, Ferentino, heb ik 5 jaar geleden al bezocht tijdens een journalistenreis. Dat maakt het interessant om te zien wat er in de tussentijd is veranderd. Net als toen hangen er op de toegangspoort affiches waarin de journalisten welkom worden geheten.

Dag 4: Ferentino, stad van het Romeinse theater

De route naar het centrum voert langs Middeleeuwse herenhuizen en een Romeinse overdekte markt, die er nog altijd wat verlaten bij ligt. Aan de voet van de cyclopische muur is bij een recente schoonmaakoperatie het reliëf uitgegraven van een fallus, die eeuwenlang verborgen was voor de plaatselijk bisschoppen, die korte metten maakten met heidense vruchtbaarheidssymbolen.

De bescheiden Romaanse Dom is met zijn heldere schilderingen en fraaie cosmatische vloeren nog altijd een juweeltje. Bij dit tweede bezoek ontdek ik details die ik eerder over het hoofd zag, zoals de ontroerend naïeve leeuwen- en ramskopjes op de voorgevel.

Het belendende kleine Museo Diocesano bevat vooral religieuze schilderkunst van lokale grootheden, naast de mijter van Celestinus V, die in 1296 afstand deed van de pauselijke troon, en een laatmiddeleeuws Mariabeeldje dat 46 jaar geleden uit de kerk werd gestolen en kortgeleden is teruggevonden door de kunstbrigade van de carabinieri.

Een steil afdalend straatje naast de kerk voert naar de cryptoportico, een complex van uit de Oudheid stammende gangen onder de kathedraal. In het schemerduister ontwaar je Romeinse opschriften en een gedenkplaats voor de ruim 400 burgers van Ferentino die gedood werden bij Amerikaanse bombardementen die bedoeld waren om de terugtrekkende Duitse troepen te stoppen.

Vervolgens gaan we het gebouw binnen van de proloco, de plaatselijke VVV, dat een pas opgegraven Romeinse woning blijkt te bevatten. In de booggewelven onder het Palazzo Martino Filetico, waar nu de middelbare school van Ferentino is gevestigd, worden we getrakteerd op een primeur. We zijn de eerste bezoekers van het gloednieuwe stadsmuseum, dat nu nog slechts een paar antieke sarcofagen en gedenkstenen bevat, maar spoedig geopend gaat worden. (In ieder geval voor eind juni, want dan moeten de met PNRR-geld gefinancierde projecten afgesloten zijn.)  

We dalen verder af naar de Chiesa di Santa Maria Maggiore. Ook deze hoorde bij een cisterciënzer abdij en is dus betrekkelijk kaal vanbinnen, maar indrukwekkend in haar omvang voor een kleine stad als Ferentino.

Dan komen we bij het Romeinse theater, dat 5 jaar geleden de aanleiding was voor een journalistenreis, omdat toen een begin werd gemaakt met de restauratie van het toen nogal verwaarloosde monument. Die is nu voltooid, mede dankzij fondsen uit het PNRR.

Het antieke theater is uitgegraven, waarvoor een paar huizen moesten worden gesloopt, en ontbrekende delen opgevuld. De heldere travertijn van de nieuwe delen steekt wel wat schril af tegen de donkere oorspronkelijke stenen, maar het antieke openluchttheater kan zo tenminste opnieuw in gebruik worden genomen.

Bij de restauratie van het theater is ook het 9^e-eeuwse kerkje van Santa Lucia hersteld en de daaronder liggende crypte uitgegraven, waar voor de komst van het christendom de Oosterse god Mithras werd aanbeden.

Ons bezoek wordt besloten met een wandeltocht langs de 2,5 kilometer lange ‘polygonale’ (veelhoekige) muren die ook Ferentino omsluiten, en die ook hier in 3 perioden zijn aangelegd: pre-Romeins, Romeins en Middeleeuws.

We komen daarbij langs de Porta Sanguinaria, de ‘bloederige poort’, waar terdoodveroordeelden doorheen kwamen op weg naar hun terechtstelling, en blijven staan voor een groepsfoto bij het bekendste monument van de stad, dat ook recent is opgekalefaterd: de rots waarop in de 2^e eeuw n. Chr. de politicus Aulus Quintilius Priscus zijn testament liet beitelen.

Eten en drinken

Op een reis als deze loop je heel wat kilometers af, zodat er ook goede spijs en drank nodig is, uiteraard met regionale specialiteiten.

Zo werden we in de Trattoria del Gallo van Anagni onthaald op een timballo (hartige taart) van fettucine met ham, sugo di carne (saus van vlees en tomaten) en gehaktballetjes. (Het oorspronkelijke recept bevat kippenmagen, maar de huidige klandizie is daar minder op gesteld.)

In Ristorante Tre Grani in Alatri, waar een cycloopmuur een van de wanden is, deed Signora Rita Galuppi ons, hoe de fini fini worden bereid: kleine vierkante strootjes vers gemaakt van meel en water, met een tomatensaus. Simpel en smakelijk.

Het restaurant van ons Hotel Filonardi in Veroli serveerde onder meer de Garofolato, een soort slavink van schaapsvlees met kruidnagelen.

Bij de Trattoria Consolare in Ferentino kregen we vroeg in de middag:

1. Een antipasto van rauwe ham, auberginelasagne, een gefrituurde artisjok, gefrituurde primo sale (zoute kaas) met gepofte mais en buffelkaas met rughetta;
2. Twee primi piatti: canelloni gevuld met een saus van gesmoorde uien, rundvlees en castrato (gecastreerde ram) en tagliolini grezzi (verse pasta van 50% wit en 50% volkorenmeel) met cicoria (bittere andijvie), krieltomaatjes en pecorinokaas;
3. Piatto secondo: bufaletta (gesmoorde buffelsteak) met gebakken aardappeltjes en cicoria;
4. En tot slot: zuppa inglese (die niets met Engelse soep te maken heeft, maar een soort tiramisu is met de typisch rode likeur Alchermes. Niet direct een light lunch, maar het was verrukkelijk!

Natuurlijk waren ook de wijnen lokaal: Cesanese (rood) en Passerina del Frusinate (wit).

Hiermee is de reis langs de 4 stadjes van de Hernica Saxa ten einde. Het eerste deel van deze tour kun je hier lezen.