in ,

Bevrijde kunst schittert in Rome

1944: Duitse soldaten met 'Karel van Bourbon bezoekt Benedictus XIV' (1746) (foto's: Aart Heering)

‘Oorlog voeren in Italië is net als vechten in een verdomd museum!’ verzuchtte Mark Clark, de aanvoerder van de geallieerde opmars in Italië van 1943-45. De Amerikaanse viersterrengeneraal had gelijk, en het is eigenlijk een wonder dat zoveel kunstwerken en monumenten in het land de oorlog ongedeerd hebben doorstaan.

Dat is vooral te danken aan een kleine groep bevlogen kunstkenners en functionarissen, die het Italiaanse cultureel erfgoed met kunst- en vliegwerk hebben beschermd tegen Duitse kunstroof en geallieerde bombardementen.

Nu weer terug in Napels, Museo Capodimonte

Hoe dat in zijn werk ging is te zien in een originele tentoonstelling in de Scuderie del Quirinale, de voormalige stallen van het presidentieel paleis in Rome, onder de titel Arte Liberata – Capolavori salvati dalla guerra 1937-1947 (Bevrijde kunst – Meesterwerken gered van de oorlog).

Discuswerper

In de eerste zaal valt de blik meteen valt op de Discobolo, de Discuswerper – een 2e-eeuwse Romeinse kopie van een Grieks origineel uit de 5e eeuw v.Chr. – naast een manshoog portret van Adolf Hitler naast hetzelfde beeld. De bijgaande tekst – in het Italiaans maar via een QR-code ook te lezen in het Engels – vertelt het verhaal van het beeld, dat in 1781 werd gevonden op het terrein van de adellijke Romeinse familie Lancelotti en al een keer eerder was ontvreemd door Napoleon.

De Discuswerper van Leni Riefenstahl

Het stond model voor de moderne discuswerper in Olympia, de film die Leni Riefenstahl, de cineaste van het naziregime, maakte ter gelegenheid van de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn. In de zaal is ook het fragment uit de film te zien, waarin de antieke atleet transformeert in moderne edelgermaan.

Galeazzo Ciano

Toen Hitler 2 jaar later in Rome op staatsbezoek kwam bij zijn bondgenoot Mussolini, zag hij het origineel en vroeg het te koop. De toenmalige minister van Cultuur, de gematigde fascist Giuseppe Bottai, was tegen, maar zijn collega van Buitenlandse Zaken, Galeazzo Ciano – de schoonzoon van Mussolini – zat er minder mee.

Om de Führer gunstig te stemmen, gaf hij een exportvergunning af en kwam de discuswerper voor een zacht prijsje terecht in het museum Glypothek in München, waar de foto met Hitler is gemaakt.

Hitler met de Discuswerper en het origineel

Na de oorlog werd het beeld teruggegeven en sinds 1948 is het weer in Rome, in het Museo Nazionale Romano.

Eenzelfde geschiedenis heeft het bronzen, uit Herculaneum afkomstige, Cerbiatto (Hertje), dat vanuit het Archeologische Museum van Napels verhuisde naar de tuin van nazikopstuk Hermann Göring in Berlijn, waar Hitler en Göring er trots voor poseerden. Na de oorlog werd het teruggevonden en naar Napels teruggebracht.

Hitler en Göring met het Hertje uit Herculaneum

Beschermen cultureel erfgoed

Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, stelde Bottai, die de bui zag aankomen, richtlijnen op om Italiës cultureel erfgoed te beschermen tegen oorlogsgeweld. Na Mussolini’s oorlogsverklaring aan Frankrijk – 10 juni 1940 – werden kwetsbare monumenten met zandzakken omgeven en kunstwerken uit musea en kerken ondergebracht in veilig geachte kelders en depots. 

Sovrintendente (regionaal cultuurfunctionaris) Pasquale Rotondi slaagde er zo in zijn eentje in om meer dan 10.000 kunstwerken in veiligheid te brengen. (Daaronder ook de Madonna van Piero della Francesca uit de Galleria Nazionale van Urbino, die je nu met licht geloken ogen aankijkt vanaf reclameborden en stadsbussen in heel Rome.)

Dat was maar goed ook, want bij latere bombardementen werden musea en monumenten als de Milanese Pinacoteca di Brera, het Museo Nazionale van Palermo en het klooster van Montecassino zwaar beschadigd of totaal vernield.

Kunstroof

Toen de Duitsers eind 1943 het noorden en centrum van Italië bezetten deed zich een nieuw gevaar voor: systematische kunstroof door Duitse troepen. Met steun van kardinaal Montini, de latere paus Paulus VI, werd daarom het grootste deel van de opgeslagen kunstwerken het Vaticaan binnengesmokkeld, dat politiek neutraal was en daarom gevrijwaard van bombardementen en kunstroof. De zalen van de Vaticaanse Musea raakten volgestouwd met kisten en kratten vol cultuurgoed van onschatbare waard.

1944: Duitsers nemen de Kruisiging van Luca Signorelli (1494) mee. Nu weer terug in de Uffizi in Florence
1944: Duitsers nemen de Kruisiging van Luca Signorelli (1494) mee. Nu weer terug in de Uffizi in Florence

De tentoonstelling in Rome brengt dat hele proces, inclusief de terugkeer na de oorlog, treffend in beeld, met foto’s uit die tijd naast de geredde, uit 40 verschillende musea afkomstige, kunstwerken zelf. Voor wie in de komende in Rome komt, een absolute aanrader!

Meer info

Arte Liberata, Scuderie del Quirinale, Roma. Tot en met 10 april. Website: www.scuderiequirinale.it.

Written by Aart Heering

Woont al meer dan 30 jaar in Italië, waarvan 20 als journalist en 12 als medewerker pers en politiek van de Nederlandse ambassade in Rome. Is sinds mei 2022 weer werkzaam als journalist. Actief lid van de Gruppo del Gusto, de gourmetgroep van de buitenlandse persvereniging in Rome.

Comments

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Puglia voor beginners

Puglia voor beginners: alle tips voor een geslaagde vakantie in Apulië

campings aan de Adriatische Kust Italië

De 28 beste campings aan de Adriatische kust van Italië