Geen chocola van te maken

Ma dai? Dat is de titel van het lesboek dat ik kreeg toen ik een week taalles nam in Rome, aan de Scuola Leonardo da Vinci. Het boek en de lessen op A2-niveau kon ik goed volgen. Maar die titel? Als je het letterlijk vertaalt, staat er: Maar geef je? Rare jongens, die Romeinen, dacht ik en ik vergat het verder. Tot ik jaren later ineens in de Italiaanse les in Nederland hoorde dat het een vaste uitdrukking is in Italië. Het betekent zoiets als: Kom op!

Aha! Maar hoe kon ik dat weten? Inmiddels ben ik er wel achter dat vaste uitdrukkingen en spreekwoorden in een vreemde taal zo ongeveer het moeilijkste zijn om te leren. Andersom geldt dat ook: wij hebben in onze taal ook mooie gezegdes die voor buitenlanders soms moeilijk te begrijpen zijn.

Het Engels van Van Gaal

Neem de inmiddels bijna legendarische uitspraken van voetbaltrainer Louis van Gaal, toen hij in Engeland werkte. Tegen de Engelse pers zei hij een keer chagrijnig: ‘It is always the same song’. Grote hilariteit in Engeland én in Nederland. Maar Louis ging gewoon door met het letterlijk vertalen van Nederlandse uitdrukkingen. Hij kwam ook nog met ‘that’s another cook’, ‘one swallow does not make a summer’ en ook koos hij een keer voor ‘death or the gladiols’. Wij begrepen hem wel, maar voor de Britten waren het rare teksten.

Soms gaat vertalen wél

In elk geval leerden we van Louis dat het oppassen geblazen (!) is met het vertalen van uitdrukkingen. Ook in het Italiaans kun je niet zeggen:  ‘Questa è un altra biscotto’ of ‘Sempre la spessa canzone’.

Maar wacht even! Ze zeggen daar wel: È sempre la solita solfa’, en een solfa (= solfège) heeft ook iets met muziek te maken, al is dat woord niet zo bekend in het Nederlands. En dat betekent net als bij ons: het is altijd hetzelfde liedje. Dus soms gaat het (bijna) letterlijk vertalen gewoon wél. Kijk maar: 

• De laatsten zullen de eersten zijn = gli ultimi saranno i primi.
• Groene vingers hebben = avere il pollice verde
• We zullen (voor je) duimen =  incrociamo le dita
• Iets komt uit de lucht vallen = cadere dalle nuvole

In Italië duimen ze dan wel met hun vingers, net als in Engeland (fingers crossed), ze hebben een groene duim waar wij groene vingers hebben, en een verrassing komt daar niet uit de lucht vallen, maar van een wolk. Ach, dat zijn kleinigheidjes, het zijn gewoon goeie vertalingen van onze gezegdes en de Italianen kennen die dus ook.

Una buona forchetta

Maar dat is lang niet altijd zo. Heel veel Nederlandse zegswijzen zijn lastig te vertalen en andersom zijn Italiaanse gezegdes voor ons moeilijk te interpreteren. Zo is er in mijn woonplaats Schoonhoven een Italiaans restaurant dat Forchetta heet.

Vork, geen rare naam voor een restaurant. Maar als je goed kijkt, is de volledige naam: Essere una buona forchetta. Een goede vork zijn? Het blijkt een spreekwoord te zijn, en het betekent: een goede eter zijn. Ja, dat is andere koek.

Ik vond meer lastig te herkennen Italiaanse uitdrukkingen.

• Ti voglio molto bene, wordt vaak gezegd en dat betekent toch net iets anders dan het lijkt. Als je het vertaalt, staat er: Ik wil jou heel goed, maar dat is geen Nederlands. Het blijkt te staan voor:  ‘ik houd van je’.
• Essere muto come un pesce, is letterlijk vertaald: stom zijn als een vis. Maar in Nederland zwijgen we als het graf. Klinkt toch heel anders, al snappen wij wel dat vissen geen geluid maken.
• Prendere un sacco: is dat veel nemen bij het buffet? Nee, het betekent een pak slaag krijgen.

Vaste uitdrukkingen in de taal zijn fijn, je kunt snel en makkelijk een beeld geven. Wij gebruiken ze zelf de hele dag, maar in een vreemde taal kunnen we ze niet snel herkennen. In mijn Italiaanse lessen, vooral in de luistertoetsen, hoor ik steeds weer teksten waar ik geen chocola van kan maken.

Zoals Mi raccomando (denk eraan!). Mica male! (Lang niet slecht). Non vedo l’ora (ik kan niet wachten). Zinnetjes die ik niet rechtstreeks moet vertalen, maar waarvan ik de betekenis gewoon uit mijn hoofd moet leren.

Lastig hoor, maar ja, Italiaans leren is ook geen peulenschil! Oeps, weer zo’n Nederlandse formulering die ik niet kan vertalen in het Italiaans. Ik zeg maar even niks, maar ik denk bij mezelf: ‘Non possono farne cioccolato’.

P.S. ‘Het is geen peulenschil’ moet je volgens het woordenboek vertalen met  ‘Non è cosa da poco’. Dat we het weten.

Wil je jouw eigen niveau van het Italiaans testen? Doe dan de gratis taaltest.