Mijn Andalusische moeder – Elsa Morante

Het laatste boek van de Italiaanse schrijfster Elsa Morante, Aracoeli, is 43 jaar na verschijning voor het eerst in het Nederlands te lezen. Interessant, want Elsa Morante is een van de bekendste Italiaanse schrijfsters van de twintigste eeuw en ze heeft tijdens haar leven heel wat literaire prijzen mogen ontvangen. Tegelijkertijd is het dus een boek uit 1982, dat nu verschijnt onder de Nederlandse titel Mijn Andalusische moeder, en wat mij betreft doet het toch wat gedateerd aan.

Het vergt zelfs wat doorzettingsvermogen om dit boek uit te lezen. Dat komt in de eerste plaats door de archaïsche schrijfstijl met lange, ingewikkelde zinnen, moeilijke woorden en veelvuldige, vaak moeizame vergelijkingen. In de tweede plaats duurt het best lang voor de ik-figuur het echte verhaal over zijn Spaanse moeder vertelt.

Uit de lange inleiding kan de lezer wel opmaken dat het niet zo goed gaat met deze hoofdfiguur. Hij is depressief en worstelt met een jeugdtrauma, dat te maken heeft met zijn vroeg overleden moeder. Manuel was nog een kind toen zij doodging, en hij heeft dat verlies duidelijk niet kunnen verwerken.

Aan het begin van de roman reist hij – inmiddels een veertiger – naar Zuid-Spanje, naar het geboortedorp van zijn moeder, in een poging het leven van zijn jong overleden moeder te reconstrueren.

Tijdens die reis naar Spanje lezen we onder meer over apocriefe herinneringen en over het morganatische huwelijk van zijn Italiaanse vader. Geen alledaagse termen, maar als lezer kun je uit de context nog wel opmaken waar het om gaat. Want Manuel herinnert zich dat hij als baby aan de borst van zijn moeder lag: dat kunnen we ons normaal gesproken niet herinneren. En Manuel heeft uit de houding van zijn tante en grootouders van vaderskant begrepen dat zijn vader beneden zijn stand was getrouwd met Aracoeli.

In de eerste helft van het boek worden zijn herinneringen vaak afgewisseld met beschrijvingen van deprimerende avonden en benauwende dromen. Er zijn genoeg aanwijzingen dat het met zijn Andalusische moeder in Italië niet goed afloopt, maar pas in de tweede helft komt het verhaal op gang.

Dan lezen we hoe het jonge, vrolijke Spaanse meisje in Rome terechtkomt, en hoe ze haar eerste jaren daar doorbrengt met haar jonge zoontje Manuelino, dat ze adoreert. Maar als hij een jaar of 6 is, verandert er van alles.

Er gebeurt nogal wat in haar leven, en als kleine jongen kan Manuel het allemaal niet begrijpen. Nu hij zo terugblikt, gaan wij als lezers, wél begrijpen wat er is gebeurd en wat een traumatische jeugd hij heeft gehad. Of de reis voor hemzelf helend is, komen we niet te weten.

Voor ons wordt het uiteindelijk een mooi verhaal, hoewel de schrijfstijl eigenlijk niet meer van deze tijd is. Of die in elk geval niet iedereen zal aanspreken. Weinigen zullen gegrepen worden door zinnen als deze op bladzijde 288: ‘Die laatste zomer komt me nu voor als een pestilentie: waarbij de obsessieve serie fenomenen, nu ik die naar boven haal, wordt samengebald tot een wemelend concrement waarop een paar losse scènes prijken, die op zichzelf staan voor de complete serie.’  

Wie wél warm wordt van zo’n gekunstelde zin, moet vooral dit boek lezen, want dan is er veel te genieten.

Elsa Morante (1912-1985) is een monument in de naoorlogse Italiaanse literatuur. Ze is het grote voorbeeld voor auteurs als Elena Ferrante en Silvia Avallone – en terecht, want haar werk is nog even relevant en sprankelend als toen het voor het eerst werd gepubliceerd. Na het succes van Het eiland van Arturo, dat zeer lovend werd ontvangen door pers en lezers, volgden de allereerste Nederlandse vertaling van Leugens en tovenarij uit 1948 en nu dus Mijn Andalusische moeder. Bron: Uitgeverij Wereldbibliotheek

Mijn Andalusische moeder (oorspronkelijke titel: Aracoeli), 1982
door: Elsa Morante, vertaald door: Manon Smits
400 blz.
€ 29,99 euro (ook verkrijgbaar als e-book voor € 14,99)
Wereldbibliotheek, november 2025
ISBN 9789028450929