in , , , ,

Venetië 1.600 jaar (of toch niet?)

Hoera, Venetië blaast 1.600 kaarsjes uit! (Of toch niet?) (beeld: 1600.venezia.it)

Venetië wordt 1.600 en gaat dat een jaar lang vieren. Een organiserend comité met klinkende namen als Benetton, Guggenheim en Pinault heeft onder de noemer Venezia 421-2021 een programma voorbereid van zo’n 40 tentoonstellingen, concerten, theatervoorstellingen, conferenties en feesten, niet alleen in de Dogenstad zelf, maar ook in voormalige koloniën als Verona en Rovigno, het huidige Rovinj in Istrië.

Maar is de stad echt wel zo oud? De vraag is onderwerp van heftige discussie en heeft zelfs geleid tot een wetenschappelijk verantwoorde aprilgrap.

PR-gebeuren

De festiviteiten voor het 16de eeuwfeest zijn op 25 maart van start gegaan met een mis van de patriarch van Venetië en een toespraak van burgemeester Luigi Brugnaro, die vol vertrouwen betoogde dat over een maand of 2 de coronabeperkingen wel verleden tijd zullen zijn en Venetië als ‘de vrije stad die het al 1.600 jaar is’, weer de normale drommen toeristen kan binnenhalen.

In de jaren vóór de pandemie is in Venetië druk gediscussieerd over de wenselijkheid van het massatoerisme in de smalle calli en rii van de stad en van de immense cruiseschepen in de lagune – zie bij voorbeeld Ilja Pfeijffers Grand Hotel Europa -, maar Brugnaro’s standpunt daarin is heel duidelijk. Girino gli schei (Laat het geld rollen, in goed Venetiaans) is zijn motto, en dat geld brengen de toeristen binnen. Dat maakt de herdenking tot een welkome PR-aangelegenheid.

De Italiaanse media hebben de burgemeester op zijn wenken bediend met enthousiaste reportages over de 1.600 jaar van Venetië. ‘Op 25 maart in het jaar 421 werd de eerste steen gelegd van de kerk van San Giacomo di Rialto’, meldde het nationale persbureau ANSA in deze video.

Datum en jaar maken deel uit van het traditionele stichtingsverhaal van Venetië: In dat jaar, in de nadagen van het Romeinse Rijk, vluchtten burgers van de stad Aquileia voor de Goten van Alarik (in een andere versie gaat het om de Hunnen van Attila, hoewel die pas 30 jaar later hier rond rausden) om op de slikken en schorren van de lagune een nieuwe stad te stichten: Venetië.

Dubieuze bronnen

Maar klopt dat verhaal eigenlijk wel? Nou nee, niet echt. De Britse historicus John Julius Norwich schreef het een halve eeuw geleden al in zijn klassieke History of Venice:

Het ontstaan van Venetië is in nevelen gehuld en de bronnen waarop de stichtingsmythe is gebaseerd, kronieken uit de 12e en 13e eeuw, zijn op zijn minst dubieus te noemen. Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat de lagune waarin Venetië ligt ook al vóór het jaar 421 bewoond was. De Romeinse historicus Cassiodorus vertelde hoe de bewoners zich daar in het ondiepe water in leven wisten te houden met visvangst en zoutpannen.

(Hij deed dat met dezelfde mengeling van verbazing, bewondering en afkeer waarmee aan het begin van onze jaartelling Plinius de Oudere de bewoners van de Friese terpen omschreef. Voor de Romeinen was leven met natte voeten toch maar eng.) Maar Venetië zelf wordt in overgeleverde documenten pas sinds het begin van de 9e eeuw vermeld.

Het eerste politieke centrum in de lagune lag ook niet in Venetië, maar in Grado, de latere Habsburgse badplaats. De eerste basiliek stond evenmin in Venetië, maar op Torcello, een groen en rustig eilandje waar je als geld geen rol speelt sfeervol kunt eten bij de Locanda Cipriani, de rurale dependance van de bekende Harry’s Bar. Deze kerk stamt uit de 7e eeuw (zij is herbouwd in 1008 en staat er nog steeds) en is daarmee beduidend ouder dan de Venetiaanse San Giacomo, in de volksmond bekend als San Giacometto, die niet in 5e maar in de 11e of 12e eeuw is gebouwd. De gedetailleerde beschrijving van de eerstesteenlegging op 25 maart 421 is pas in 1493 vastgelegd door Manin Sanudo, een Venetiaanse chroniqueur die er geen been in zag om de historie van zijn stad wat op te fleuren met mooie anekdotes.

Een Venetiaanse historicus heeft de mythevorming rond het ontstaan dit jaar vastgelegd in een boek met de veelzeggende titel Venezia inventata (De uitvinding van Venetië). En een plaatselijke schrijver heeft de spreuk Pax tibi Marce (Vrede zij met U, Marcus), gericht aan de evangelist die de beschermheilige van de stad is, ironisch verhaspeld tot Pax tibi Marketing.

Spectaculaire ‘ontdekking’

Maar op de donderdag voor Pasen kwam het Venetiaanse Staatsarchief met een sensationele verklaring: de ontdekking, te midden van honderden strekkende meters antieke documenten, van twee middeleeuwse documenten, die onafhankelijk van elkaar verwezen naar het stichtingsjaar 421. Op Goede Vrijdag zou de op het YouTube-kanaal van het archief de officiële presentatie volgen van deze bewijsstukken, die ‘de doodsteek betekenen voor alle twijfel’.

Dat gebeurde inderdaad, maar anders dan verwacht, met een video met de veelzeggende titel Abbiamo scherzato (Het was maar een grap).

De antieke oorkonden bestaan helemaal niet en de teksten ervan zijn opgesteld door medewerkers van het archief zelf, die het daarbij niet alleen te doen was om een geslaagde 1 aprilgrap, maar vooral om de ‘ethiek van het onderzoek’:

‘De stichtingsdatum van 25 maart 421 is historisch fake news. Heden en toekomst van een stad hangen af van haar vermogen om nu haar identiteit te creëren en niet van het verzinnen van een niet bestaand teruggeschroefd verleden.’ Zo, daar kan de burgemeester het mee doen.

De stichting van Venetië is dus een sprookje en dat van die 1.600 jaar moeten we dus maar met een korrel zout nemen. Maar ach, zo erg is dat nu ook weer niet. Het geldt voor veel meer oncontroleerbare historische gebeurtenissen.

De stichting van Rome in 753 v.Chr. of Kerstmis, om er maar een paar te noemen. En of Venetië nu in de vijfde, zesde of achtste eeuw is ontstaan doet er ook niet zo veel toe. Het gaat erom wat de stad later is geworden en wat zij nu nog te bieden heeft. En dat zijn in ieder geval prachtige plaatjes, zoals op de onderstaande promotievideo: Buon compleanno Venezia!

Van harte gefeliciteerd, Venetië!

Tip: een overzicht van de activiteiten rond het 16e eeuwfeest is te vinden op de site www.1600.venezia.it.

Aart Heering

Geschreven door Aart Heering

Aart Heering, historicus en journalist. Woont 30 jaar in Italië en werkt momenteel voor de Nederlandse ambassade in Rome.

Geef een reactie

Avatar

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Loading…

Balsamicoazijn: zo wordt de beste gemaakt!

Op zoek naar een nieuw huis in Italië – deel 8