Lotje Lomme
Ik las dit mooie boek, over een docente in Noord-Italië die de eenzaamheid in het bos zoekt om haar wereldbeeld bij te stellen nadat haar iets ergs overkomt en hoe zij haar weg terugvindt naar de ‘gewone’ wereld. Ik vond het een prachtig, toegankelijk verhaal. De schrijfster woont in Nederland en ik had de gelegenheid met haar in gesprek te gaan over het boek.
Van de uitgever:
1970, een stadje aan de voet van de Alpen in Piëmont. Een juf op een basisschool vertrekt van huis, maar in plaats van naar school gaat ze het bos in. In de krant leest ze dat een van haar leerlingen uit een raam in de beek is gesprongen en is overleden. De juf verdwijnt en dagenlang volgt men de zoektocht met ingehouden adem.
Degene die haar vindt is een eenzaam kind, Martino: de vrouw hallucineert, heeft honger en wordt overmand door schuldgevoelens. Martino voelt aan dat ze nog niet klaar is om terug te keren naar de wereld en bezoekt haar in het geheim, brengt haar eten en praat met haar. En toch is hij verscheurd, omdat hij weet dat de familie van de lerares wanhopig naar haar op zoek is…
Ballade van het bos is gebaseerd op een waargebeurd verhaal, gedocumenteerd door krantenartikelen en familieherinneringen. De roman stond op de longlist voor de Premio Strega 2023, een eer die slechts zeer weinig debuutromans ten deel valt.
LL Ik heb gezien dat u in Maastricht woont. Ik heb er zes maanden gewoond en heb de stad altijd als anders ervaren, in de zin dat de sfeer er veel warmer en hartelijker is dan in andere Nederlandse steden. U komt uit het uiterste noorden van Italië en bent in het uiterste zuiden van Nederland terechtgekomen. Hoe bent u in deze stad beland en bevalt de verandering u als zuideling?
MVT Het zuiden van Nederland lijkt op het noorden van Italië in veel opzichten. Qua landschap, klimaat, en ook een beetje qua sfeer. Ik voel me hier goed, Maastricht is echt een mooie stad, vol studenten, en ik houd van zijn karakter als grensgebied tussen Nederland, Duitsland en België.
Ik werk thuis, als schrijfster en als literair scout (voor een scouting-bureau dat uitgevers en productiemaatschappijen adviseert over de aankoop van vertaal- of verfilmingsrechten van boeken). Ik ben daarom flexibel en hoef niet naar kantoor. We zijn vanuit Berlijn naar Maastricht verhuisd vanwege het werk van mijn partner, die hier aan de universiteit filosofie doceert.
LL In het boek is een van de hoofdpersonen een vrouw, Silvia, die tijdelijk het bewustzijn verliest. Ik vond de manier waarop u haar innerlijke monoloog en haar beleving beschrijft erg mooi. Aan het einde van het boek vertelt u dat het verhaal gebaseerd is op een waargebeurd verhaal. Maar ik vraag me af of u voor dit boek onderzoek heeft gedaan naar ervaringen in de eerste persoon, of dat algemene psychologische intuïtie voldoende was.
MVT Ik heb verschillende krantenartikelen uit die tijd gevonden die over de werkelijk gebeurde feiten schreven. Maar een roman en een krantenartikel zijn twee teksten die op een andere manier werken en aan andere behoeften voldoen. In een roman zijn de vertelstem (Eerste of derde persoon? Verleden of tegenwoordige tijd? Welke afstand? Welk register?), de invalshoek van de scènes, de psychologische verdieping via concrete details en de dialogen van belang. In een roman dient de fictie om een andere soort waarheid te bereiken dan de feitelijke.
Ook de taal, het Italiaans, is de afgelopen 50 jaar veranderd. Die artikelen uit de late jaren 60 waren een goed vertrekpunt en hielpen me de context van het verhaal te verduidelijken. Daarna heb ik gesproken met mensen die de feiten nog kenden en heb ik geput uit mijn band met de echte lerares, uit haar verhalen over het nonnenklooster, bijvoorbeeld.
Maar wat mij interesseerde waren de vragen die het verhaal oproept. Hoe kun je verder leven na de dood van een meisje? Wat gebeurt er met de mensen die van haar hielden en met de gemeenschap waarin ze leefde? Hoe werkt schuldgevoel in iemands hoofd? Hoe keer je terug naar de wereld nadat je die wilde verlaten? Wat maakt dat we ons waardig voelen voor liefde en troost?
LL Ik vond het erg mooi hoe Martino erin slaagt om compassie te hebben voor Silvia, zonder zijn eigen belangen of gezond verstand te verliezen. Misschien kon alleen een kind zo reageren en zo in feite Silvia’s herstel vergemakkelijken, door haar de nodige ruimte en tijd te geven. Wat denkt u daarvan?
MVT Ik denk dat een volwassene hulp had gebeld en de lerares, desnoods met kracht, naar het ziekenhuis had gebracht. Maar het kind begrijpt de schaamte die ertoe drijft om zich te willen verstoppen, om te willen verdwijnen. Hij begrijpt dat de lerares nog niet klaar is om de wereld het hoofd te bieden, om terug te keren. En hij redeneert als een kind: de ontmoeting met de lerares wordt voor hem een reddingsmissie, een avontuur, zoals die in de boeken en stripverhalen die hij graag leest.
Martino bewaart een geheim als een begraven schat, en dat geheim geeft zijn aanwezigheid in het dorp betekenis. Bovendien is hij een kind dat boos is op zijn ouders, die hem hebben gedwongen te verhuizen naar een nieuwe plek, en het geheim is ook zijn kleine wraak. Er is dan nog een ander niveau in de tekst, waarbij de omkering van de rollen tussen volwassene en kind verwijst naar het sprookje, naar de rol van het bos in sprookjes, naar de rituelen van groei en overgang.
En ten slotte: voor een lerares die haar leven heeft gewijd aan lesgeven, kan de redding alleen van een kind komen. Martino belichaamt alle kinderen die belangrijk zijn geweest voor de lerares en die haar leven zin hebben gegeven. Het is voor hen dat ze terugkeert.
LL Soms gebruikt u in het boek het perspectief van een volwassene die de namen van planten en dieren kent, om te beschrijven wat Martino ziet als hij het bos ingaat. In het begin viel het me op dat deze strategie een beetje scheef zit, omdat het duidelijk is dat Martino niet het type kind is dat die namen kent. Maar de betovering van het bos is voor een volwassen lezer sterker wanneer die namen worden gelezen, omdat het suggestiever wordt. Is het kennen van de namen van planten en dieren voor u een bron van vreugde?
MVT Het boek wordt verteld in de derde persoon, maar de verteller benadert het standpunt van de verschillende personages en neemt dat in zich op. In werkelijkheid is de lexicale nauwkeurigheid veel groter wanneer we dicht bij de lerares zijn, terwijl Martino niet alle planten en dieren herkent die hij ziet (bijvoorbeeld de dode marter die hij gooit naar de jongens die hem pesten).
Voor Martino is het bos de plek van spel en fantasie. Persoonlijk vind ik het heerlijk om de namen van bloemen, planten en vogels te leren… Ik vind dat er in lexicale nauwkeurigheid een hoog literair gehalte en ook poëzie schuilt. Ik houd van dichter-wetenschappers, van Lucretius tot nu. Ik werk vaak met herbaria en lexicale repertoria opengeslagen op mijn bureau.
Ballade van het bos (oorspronkelijke titel: Tornare dal bosco)
door: Maddalena Vaglio Tanet, vertaald door: Manon Smits
280 blz.
€ 23,99 euro (ook verkrijgbaar als e-book voor € 6,99)
Merediaan Uitgevers, april 2024
ISBN 9789493305090
Comments