in

Adrianus VI: het jubileum van de falende Nederlandse paus

Paus Adriaan VI, de enige Nederlandse Paus - dit 17de eeuwse schilderij van een onbekende schilder maakt deel uit van de collectie van het Rijksmuseum, maar hangt momenteel in de residentie van de Nederlandse ambassadeur bij de Heilige Stoel.

In de Santa Maria dell’Anima vind je de informatiefolders ook in het Nederlands. Dat valt te begrijpen, want in deze kerk vlak achter Piazza Navona, die nu het Godshuis is van de Duitse katholieken in Rome, ligt de enige Nederlander die het ooit tot paus heeft gebracht: Adrianus VI.

500 jaar geleden, op 9 januari 1522, werd hij gekozen en amper 600 dagen later, op 14 september 1523, stierf hij.

Zijn door beeldhouwer Baldassare Peruzzi ontworpen tombe is uitgevoerd volgens de artistieke mode van die tijd, met een bas-reliëf dat de luisterrijke intocht van de paus in Rome verbeeldt, en bloemrijke teksten die zijn leven en werk prijzen.

De werkelijkheid was anders. In het Rome van de Renaissance, waar clerus en volk gewend waren aan de pracht en praal van pausen uit de families Borgia en Medici, viel de komst van een zuinige Nederlander helemaal niet goed.

De komt van de Nederlandse paus Adrianus VI viel niet goed bij de Romeinen (beeld: Wikimedia)

Hervorming van de Kerk

Adriaans voornemen om de protestantse Reformatie te beantwoorden met een hervorming van de Katholieke Kerk zelf, mislukte faliekant. Daarom is zijn korte verblijf op de Heilige Stoel eeuwenlang beschouwd als een ongelukkig intermezzo dat men maar zo snel mogelijk moest vergeten.

Maar de laatste jaren is er weer waardering gekomen voor de Nederlandse paus, die zijn kerk wilde zuiveren van misstanden, zeker nu in het Vaticaan ook een hervormingsgezinde paus huist, die naar verluidt Adrianus als een voorbeeld ziet.

Daarom wordt zijn 5de eeuwfeest dit jaar tóch gevierd, zowel in Nederland als in Rome.

Bij zijn uitverkiezing had de nieuwe paus er al een afwisselende loopbaan op zitten. Geboren in 1459 in Utrecht als timmermanszoon Adriaan Florensz (ook wel Adriaan Boeyens genoemd), was hij achtereenvolgens bijbelgeleerde aan de Universiteit van Leuven, opvoeder van de latere keizer Karel V, bisschop, kardinaal en gouverneur van Spanje.

Tussenpaus

Maar in Rome kende bijna niemand hem, zodat hij buiten de politieke spelletjes binnen de Curie stond. Bovendien was hij al 62, toen een hoge leeftijd, en had hij een zwakke gezondheid. Kortom, de ideale kandidaat als tussenpaus. Dat was ook de reden waarom het conclaaf voor hem koos toen Frans- en Duitsgezinde kardinalen het onderling niet eens konden worden.

Adriaan was nog in Spanje, toen het bericht van zijn uitverkiezing hem bereikte, maar het duurde meer dan een half jaar voordat hij Rome bereikte. Reizen ging nu eenmaal traag in die dagen en de kardinalen in Rome maakten niet echt haast om hun nieuwe chef af te halen.

Breuk

Maar op 31 augustus was het dan zo ver: de nieuwe paus werd ingehuldigd in de Sint Pieter en nam meteen al een reeks beslissingen, die een radicale breuk vormden met het beleid van zijn voorgangers.

Hij weigerde de traditionele glorieuze intocht, stuurde dieven, hoeren en lanterfanters de stad uit, beval de kardinalen om hun baarden, gezien als een teken van ijdelheid, af te scheren en wees alle verzoeken om gunsten of baantjes af.

Omdat hij de Vaticaanse kas meer dan leeg had aangetroffen stuurde hij de kunstenaars, geleerden, acteurs, muzikanten, vleiers en courtisanes die tot dan toe de pauselijke paleizen hadden bevolkt, de laan uit.

Tenslotte ontsloeg hij de voltallige persoonlijke staf van de paus – koks, lakeien, kamerdienaars en entertainers – in ruil voor één Nederlandse dienstbode.

De Romeinen waren woedend en vielen de ‘gierige, valse Utrechtse vijand’ aan met vlijmscherpe anonieme hekeldichten, die werden aangeplakt bij het antieke beeld van Pasquino, in de buurt van Piazza Navona (een gewoonte die nog altijd bestaat).

Het beeld van Pasquino (foto: Wikimedia)

Veldtocht en schoonmaak

Maar Adriaan had andere dingen aan zijn hoofd. Hij probeerde de Europese vorsten warm te maken voor een gezamenlijke veldtocht tegen de Turken in Oost-Europa, die echter niet doorging omdat die liever onder elkaar bleven bakkeleien.

Ook probeerde hij een afdoende antwoord te vinden op de Reformatie, die 5 jaar daarvoor van start was gegaan met de publicatie van de kritische stellingen van Maarten Luther.

Anders dan de in macht en luxe zwelgende kardinalen in Rome kende en begreep Adriaan de redenen voor onvrede onder de bevolking. Daarom vroeg hij openlijk om excuus voor de fouten die zijn voorgangers hadden gemaakt en beloofde hij een grondige schoonmaak van de Kerk, te beginnen bij de Romeinse Curie.

Maar helaas: voor de protestanten kwam zijn mea culpa te laat en de prelaten voelden er niets voor om hun levensstijl te matigen. Ook hier kwam dus niets van terecht en toen Adrianus kort daarop stierf en werd opgevolgd door weer paus uit het huis Medici, kon zijn streven als totaal mislukt worden beschouwd.

Hoewel, een kwart eeuw later kwam die hervorming er toch, met het Concilie van Trente, al was het toen al veel te laat om de eenheid te herstellen.

Paus Adrianus VI nu

In zijn geboortestad Utrecht herinnert het Paushuize nog aan Adrianus. Dit gebouw liet hij in 1517 bouwen als riante woning voor na zijn terugkeer uit Spanje. Door zijn verkiezing tot paus kwam dat er niet van en hij heeft het pand dus ook nooit kunnen betrekken.

Het Paushuize in Utrecht (foto: Wikimedia)

Op het plein voor het Paushuize staat sinds 2005 een beeld van hem, geïnspireerd door het portret dat de Nederlandse schilder Jan van Scorel van hem maakte. In Leuven staat de woning waar hij woonde als magister Adriaan Florensz.

Met een legaat van hemzelf is deze veranderd in een nog altijd bestaand instituut voor studenten theologie, het Pauscollege.

In Rome, in de Chiesa di Santa Maria dell’Anima kun je zijn tombe zien. Een nogal protserig monument, dat in 1999 wel mooi is gerestaureerd en ook regelmatig door Nederlandse pelgrims wordt bezocht.

Het praalgraf van Paus Adrianus VI op een prentbriefkaart

In het jubileumjaar 2022 staat een reeks herinneringsactiviteiten op het programma. Op 9 januari gaat de Pauscast op NPO 5 van Andrea Vreede en Wilfred Kemp over Adrianus VI.

Op 14 januari wordt in het Campo Santo Teutonico in het Vaticaan een klein congres aan hem gewijd. In februari of maart geven de Vaticaanse posterijen een postzegel uit met het portret van de Nederlandse paus.

Op 24 april wordt in de Santa Maria dell’Anima een mis te zijner ere opgedragen. Zijn inhuldiging in Rome wordt op 31 augustus plechtig herdacht in de Dom van Utrecht.

In diezelfde stad heeft het museum Catharijneconvent een tentoonstelling op het programma staan, gewijd aan Adrianus VI en de schilder Jan van Scorel. Data nog te bepalen.

Meer over het leven en werk van Adrianus van Utrecht lees je in de biografie die Twan Geurts schreef.

Omslag van de recente biografie van Twan Geurts over paus Adrianus VI (bron: bol.com)

Written by Aart Heering

Aart Heering, historicus en journalist. Woont 30 jaar in Italië en werkt momenteel voor de Nederlandse ambassade in Rome.

Comments

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

6 Italiaanse musea die je online kunt bewonderen

Campings Meer van Bolsena - Lago di Bolsena campings

Campings aan het Meer van Bolsena: waar te overnachten en wat te doen