Zicht vanaf Ferentino in Lazio (foto's: Aart Heering / Archeoclub Italia)
in , , ,

Verrassend Ferentino: cycloopmuren en een Romeins theater

De stad van de muren die 1.000 jaar ouder zijn dan Rome

Het was een verademing voor mij en mijn collega’s van de buitenlandse persvereniging, de Associazione della Stampa Estera: eindelijk weer eens een journalistenreis, na bijna een jaar covid-19-stop. De reis ging naar Ferentino in het zuiden van Lazio.

Onder normale omstandigheden organiseren Italiaanse steden en gewesten regelmatig informatieve trips (educationals noemen ze die in goed Italiaans) voor binnen- en buitenlandse journalisten die reizen, cultuur en gastronomie als specialiteiten hebben.

Sommige redacties hebben daar principieel bezwaar tegen (al is dat wel minder geworden sinds een jaar of 10 geleden de crisis in de journalistiek intrad), omdat het zou gaan om een verkapte vorm van omkoping.

In de praktijk valt dat best mee: de deelnemers worden overladen met informatie, maar niet met geschenken, er bestaat geen plicht om te publiceren en als het gebodene niet de moeite waard is, gebeurt dat ook niet of kun je zelfs een slechte recensie krijgen.

Meestal is dat niet het geval en zijn dit soort reizen, mits begeleid door bekwame gidsen die alles van de regio weten, een mooie eye opener voor de deelnemers en zeker ook voor hun kijkers en lezers. (Althans, dat hopen we dan maar.)

Ferentino in de Ciociaria-streek

Dat gold zeker voor Ferentino, een pareltje van de Ciociaria, het vriendelijke landschap in het zuiden van Lazio, met glooiende heuvels van witte kalksteen waaruit ook de plaatselijke antieke en middeleeuwse monumenten zijn opgetrokken.

De ligging van Ferentino in Lazio (bron: Google Maps)

Ferentino is minder bekend dan de nabijgelegen middeleeuwse pauselijke stadjes Anagni en Alatri en is ook nog niet door het grote toerisme ontdekt, maar het heeft een reeks monumenten waar je U tegen zegt, die het tot een mooie bestemming maken voor een dagtrip vanuit het 80 kilometer noordelijker gelegen Rome, eventueel in combinatie met de andere stadjes.

Wij gingen ook op één dag op en neer. (Een zondag, zoals wel vaker, wanneer er meestal niet veel nieuws is en redacties hun correspondent wel een dagje kunnen missen.) Naast de 25 buitenlanders bleek er ook nog een bus met minstens zo veel Italiaanse collega’s te zijn gekomen, waardoor de groep wel wat erg groot werd.

Journalisten welkom

Maar Ferentino had ook wat te vieren: het begin van de restauratie van het Romeinse theater van de stad. Het stadsbestuur en de Archeoclub Italia (een particuliere instelling voor behoud en verzorging van antiek erfgoed) hadden de ontvangst groots voorbereid, zodat al voor binnenkomst een langs de weg geplaatst billboard ons journalisten al welkom heette.

Pers wordt verwelkomd in Ferentino

Ferentino ligt op een heuvel in het vruchtbare dal van de rivier Sacco, dat wordt omsloten door twee bergruggen, de Monti Ernici en de Monti Lepini. Als je er naartoe rijdt vallen je meteen de stadsmuren op, waarvan het onderste gedeelte is gevormd door enorme, tonnen wegende en grillig gevormde rotsblokken waar andere steenklompen weer naadloos op aansluiten.

Cyclopische muren

Het zijn de zogeheten cyclopische of Pelagische muren, waarvan men in het verleden dacht dat ze gebouwd waren door éénogige reuzen dan wel door de Pelasgen, een zeevarend volk van 1.000 jaar voor de Romeinse tijd.

In werkelijkheid zijn ze in de 4e eeuw v. Chr. aangelegd door de Ernici, een plaatselijk volk dat zich zo verdedigde tegen agressieve buren als de Volsci en de Latini. Naast natuurlijk de opkomende Romeinen, die de Ernici al gauw liever als bondgenoot dan als tegenstander hadden.

Kortom, een indrukwekkend staaltje en ik stelde me dan ook meteen dezelfde vraag als bij de hunebedden in Drenthe: Hoe hebben ze die bakbeesten in godsnaam op hun plek gekregen? En dan nog omhoog ook! Een duidelijk antwoord schijnt er nog niet te zijn.

Die historie van Ferentino lees je meteen af van de 2,4 kilometer lange ommuring. Bovenop het onderste gedeelte – dat nu bekend staat onder de neutrale en treffende naam Mura Poligonali (veelhoekige muren) – troont een tweede, uit de Romeinse tijd stammende laag van brede, horizontaal en verticaal uitgebikte, bouwstenen, daarboven zit weer een laag van kleinere brokken uit de middeleeuwen en op de top vaak ook nog moderne woonhuizen.

Plattegrond van het historisch centrum van Ferentino

De route naar de Romeinse markt

Na een ontvangst en een door regen en covid-maatregelen wat chaotische accreditatie in een tent voor de stadsmuur, werden we door de archaïsch-Romeinse Porta Montana de smalle straatjes van het oude centrum in geleid, op weg naar de antieke Romeinse overdekte markt.

Daarbinnen werden we door burgemeester, wethouder en de landelijke en lokale kopstukken van Archeoclub onthaald met lofzangen op het ‘unieke historische en culturele erfgoed’ waar Ferentino zo trots op kan zijn. Dat gebeurt altijd op dit soort reizen, maar ditmaal werden de toespraakjes nog verrijkt met indringend gekoer van bronstige duiven voor wie het antieke bouwsel een passende til was.

Maar het was ook een mooie locatie voor interviews voor onder meer Sloveense, Spaanse en Arabische camera’s. Dat maken ze in Ferentino niet elke dag mee en we hadden dan ook veel bekijks. 

Acropoli

Vandaar ging het naar de Acropoli, het op zijn beurt ook weer zwaar ommuurde stadscentrum op de top van de heuvel. Aan de zuidoostkant daarvan torent het stoere blok van het Avancorpo, de hoge verschansing die hier werd aangelegd tussen 100-80 v. Chr.

Dat mocht toen ook wel, want het waren jaren waarin Rome en Midden-Italië werden verscheurd door een burgeroorlog waaraan uiteindelijk dictator Silla op bloedige wijze een eind maakte. Ook dit gebouw stut weer op een goed zichtbare pre-Romeinse basis. Van de Ferentijnse Akropolis zelf is nu nog een verdieping over van deels onderaardse gangen en vertrekken, die er wat stoffig en ongeordend uitzien. (Te bezichtigen op vrij, zat, zon en op afspraak.)

Bombardementen 1944

Onder de gewelven is een fototentoonstelling aangebracht die een goed beeld geeft van de ravage die op 24 en 25 mei 1944 werd veroorzaakt door tegen een lokaal Gestapo-bureau gerichte Amerikaanse bombardementen.

Romaanse kerk

Bovenop het Romeinse bouwwerk staat nu het imposante Vescovado (bisschoppelijk paleis) en er tegenover de Dom, een in 1108 ingewijd soliede Romaans juweeltje met van die fraaie cosmatische vloeren (figuratieve marmermozaïeken), zoals je die ook in veel Romeinse kerken uit die tijd ziet.

De aan de heiligen Johannes en Paulus (nee, niet die van de Bijbel, maar twee Romeinse broers die de marteldood stierven) gewijde Duomo is gebouwd op de resten van een eerdere kerk uit de 9e eeuw. Daarvan staat in de sacristie nog een volledig intact gebleven cyborium, nu in gebruik als altaar, een zeldzaam stukje Longobardische beeldhouwkunst met mooi gestileerde pauwenfiguren.

Ook hangt daar nog een plaat met een inscriptie uit de 4e eeuw, afkomstig uit een nog oudere kerk die waarschijnlijk weer was gebouwd op de resten van een Romeinse tempel. Zo ging dat. De gevel is versierd met heerlijk naïef gebeeldhouwde leeuwenkoppen en wat vermoedelijk een portret is van de 13e-eeuwse keizer Frederik II, die op reis in zijn rijk, dat zich uitstrekte van Duitsland tot Sicilië, graag een tussenstop maakte in Ferentino.

De bekoring van al dat moois wordt wel verstoord door de tientallen auto’s die het knusse Dompleintje meer dan opvullen. Maar ach, het is zondag, tijd voor de mis en het gewijde gezang krijgen we er gratis bij.

Naar het Romeinse theater

Na de lunch (een sober pakket vanwege de pandemie, maar wel genuttigd in de Grangia, de door Cisterciënser monniken in de 13e eeuw aangelegde graanschuur, en de belendende tuin), was het tijd voor de ceremonie in het Romeinse theater, dat toen het onder keizer Trajanus in de 2e eeuw werd aangelegd, plaats bood aan 3.000 toeschouwers, genoeg voor een provinciestad als Ferentinum.

Een eeuw geleden is het herontdekt, later voor een deel uitgegraven en al 20 jaar vraagt de gemeente subsidie om de opgraving te voltooien en een paar krotten boven het theater te slopen. Dat geld is nu toegezegd en het wordt nog een hele klus, maar volgens de architect is het binnen anderhalf jaar te doen en kunnen er dan ook, na meer dan 1.500 jaar, weer voorstellingen worden gehouden.

Ook hier natuurlijk enthousiaste toespraken, maar terecht, want er is al te veel teloor gegaan: een omwonende liet me zijn kelder zien, die zeven meter diep onder het theater uitkomt. Daar hadden tientallen jaren antieke beelden opgeslagen gelegen, vertelde hij, die in de oorlog door de Duitsers waren gestolen.

Surrealistisch doorkijkje in Ferentino

De Bloedige Poort

Na nog twee toegangspoorten, de dubbele Porta Casamari uit de 2e eeuw v. Chr. en de pre-Romeinse (4e eeuw v. Chr.) Porta Sanguinaria, de Bloedige Poort waarvan niemand eigenlijk weet waarom die zo heet, brachten we nog een bezoek aan een uniek monument: het Testament van Aulus Quintilius Priscus.

Deze plaatselijke magistraat, die leefde van 52-117 n. Chr., schonk een aanzienlijk deel van zijn nalatenschap aan de burgers van Ferentino en dat mocht iedereen weten ook. Daarom liet hij de volledige tekst van zijn testament uithakken in een rots boven de doorgangsweg Via Casilina, waar die goed zichtbaar was voor elke voorbijganger en ook nu nog een van de voornaamste bezienswaardigheden van het stadje is.

Daarmee hadden we nog lang niet alles gehad wat er te zien was in deze toch vrij kleine plaats – de gemeente telt 21.000 inwoners, met inbegrip van het platteland -, zodat er alle reden is om nog eens terug te komen.

De gastronomie van Ferentino

Dat geldt zeker ook voor de gastronomische ervaring, die er door dat vermaledijde virus ditmaal karig vanaf is gekomen. Maar dankzij tipgever Antonio Ribezzo, biochemicus en voorzitter van de Archeoclub Ferentino, ben ik toch wat wijzer geworden.

De keuken van Ferentino en de Ciociaria in het algemeen is traditioneel cucina di terra, geen vis dus, met prodotti tipici als lokale pecorino en marzolina (harde geitenkaas), prosciutto ciociaro van plaatselijke varkensrassen en verschillende soorten met wilde venkel, koriander of rode wijn verrijkte worst, naast typische olie van de loiarella olijf.

Klassieke plaatselijke gerechten zijn onder meer de finifini, heel fijn gesneden tagliatelle; de minestra con il pane sotto: soep van verschillende soorten peulvruchten en groenten, uitgestort op een stevige plak pane casareccio (grof bakkersbrood); het timballo di maccheroni, in een bakvorm opgebakken pasta met alle mogelijke soorten vlees en tomatensaus, of zonder (in bianco) met konijn en/of paddenstoelen.

En niet te vergeten de lasagna alla ciociara, die niet zoveel verschilt van de standaard lasagne, maar (anders dan die van Noord-Italië) geen boter mag bevatten en minstens 7 lagen dik moet zijn. Eerlijke volkskost zogezegd!

Volgens mijn zegsman kun je die in Ferentino het beste uitproberen bij de Trattoria Consolare, terwijl als je meer voor de haute cuisine gaat en geld geen rol speelt, je terecht kunt bij Ristorante Bassetto. Provare per credere!

Geschreven door Aart Heering

Aart Heering, historicus en journalist. Woont 30 jaar in Italië en werkt momenteel voor de Nederlandse ambassade in Rome.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Loading…

Groeten uit de Laars deel 2: Wietske en Pieter in San Fedele Intelvi

Ghetto Rome

Italië is weer open!